NEOLİBERAL KENTLEŞME, MEKÂNSAL ADALETSİZLİK VE TOPLUMSAL YABANCILAŞMA: ELEŞTİREL KENT KURAMI ÇERÇEVESİNDE BİR İNCELEME
Öz
Neoliberalizmin küresel ölçekte yükselişi, ekonomik ve yönetsel dönüşümlerin ötesinde kentsel mekânın üretim, kullanım ve yeniden dağıtım süreçlerini de derinden etkilemiştir. 1980 sonrası dönemde kentler, küresel sermayeyi çekme, rekabetçi marka şehir olma ve yatırım ortamını iyileştirme hedefleri doğrultusunda yeniden yapılandırılmış; bu süreçte piyasa merkezli politikalar kentsel planlamanın belirleyici unsuru hâline gelmiştir. Bu çalışma, neoliberal kentsel politikaların kent mekânında nasıl bir mekânsal adaletsizlik ve toplumsal yabancılaşma ürettiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Temel araştırma sorusu, “Neoliberal kentsel politikalar, kent mekânında adaletsizlik ve yabancılaşmayı hangi mekanizmalar üzerinden üretmektedir?” şeklinde formüle edilmiştir. Çalışma nitel araştırma tasarımı çerçevesinde anlatımsal (narrative) literatür taraması yöntemiyle yürütülmüştür. 2000–2024 yılları arasında yayımlanmış akademik çalışmalar Web of Science, Scopus ve Google Scholar veri tabanları üzerinden taranmış; neoliberal kentleşme, mekânsal adaletsizlik, gentrifikasyon, kent hakkı ve toplumsal yabancılaşma kavramları ekseninde seçilen çalışmalar tematik analiz yaklaşımıyla değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde neoliberal kentleşmenin etkileri dört ana başlık altında sınıflandırılmıştır: mekânın metalaşması, gentrifikasyon ve yerinden edilme, kamusal alanın piyasalaşması ve aidiyet kaybı–yabancılaşma. Bulgular, neoliberal kentleşmenin mekânsal eşitsizlikleri salt ekonomik gelir dağılımı üzerinden değil; karar alma süreçlerine erişim, kamusal hizmetlerin dağılımı ve mekânsal kaynaklara ulaşım boyutlarında da yeniden ürettiğini göstermektedir. Gentrifikasyon süreçleri düşük gelirli grupların yerinden edilmesine ve topluluk bağlarının çözülmesine yol açarken; kamusal alanların özelleştirilmesi kentli haklarının daralmasına neden olmaktadır. Böylelikle kentlilerin yaşadıkları mekânla kurdukları aidiyet ilişkisi zayıflamakta ve toplumsal yabancılaşma derinleşmektedir. Çalışma, neoliberal kentleşmenin çok düzlemli bir eşitsizlik rejimi ürettiğini ileri sürmekte ve mekânsal adalet ile toplumsal bütünleşmeyi önceleyen alternatif kentsel yönetişim modellerinin gerekliliğine işaret etmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Bayırbağ, M. ve Penpecioğlu, M. (2017). Urban crisis: ‘Limits to governance of alienation’. Urban Studies, 54(9), 2056–2071. https://doi.org/10.1177/0042098015617079
- Boyle, M., McWilliams, C. ve Rice, G. (2008). The spatialities of actually existing neoliberalism in Glasgow, 1977 to present. Geografiska Annaler Series B: Human Geography, 90(4), 313–325. https://doi.org/10.1111/j.1468-0467.2008.00296.x
- Brenner, N. ve Theodore, N. (2002). Cities and the geographies of “actually existing neoliberalism”. Antipode, 34(3), 349–379. https://doi.org/10.1111/1467-8330.00246
- Castells, M. (1983). The city and the grassroots: A cross-cultural theory of urban social movements. University of California Press.
- Červinková, H. (2013). The kidnapping of Wroclaw’s dwarves. East European Politics and Societies and Cultures, 27(4), 743–756. https://doi.org/10.1177/0888325413488627
- Foucault, M. (2008). The birth of biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978–1979 (Editors: M. Senellart, F. Ewald, A. Fontana). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230594180
- Gemmiti, R. (2019). Neoliberal Rome—the role of tourism. Social Sciences, 8(6), 196. https://doi.org/10.3390/socsci8060196
- Gomez, M. B. (2017). Neoliberalization’s propagation of health inequity in urban rebuilding processes: The dependence on context and path. International Journal of Health Services, 47(4), 655–689. https://doi.org/10.1177/0020731417712393
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Şehir ve Bölge Planlama
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
24 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
28 Şubat 2026
Kabul Tarihi
16 Nisan 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 08