GEOMETRİLEŞEN KOZMOS, KARTEZYEN BİLİNÇ: PRE-SOKRATİKLERDEN DESCARTES'A MODERN ÖZNENİN EPİSTEMİK DOĞUŞU

ABSTRACT The present study examines how the Scientific Revolution established the modern subject through a genealogical and philosophical perspective. The primary objective of the research is to analyse the dialectical relationship between the 'geometrizing cosmos' and 'Cartesian consciousness' over a conceptual line of transformation extending from the emergence of the subject-object dichotomy in Ancient thought to the institutionalisation of 17th-century Cartesian philosophy. The study employs historical-epistemological analysis to address the genesis of the subject-object duality, tracing this concept from Heraclitus's fragment on self-reflection to Socrates, Plato's political conception of human nature, the epistemic constraints of the medieval theocentric paradigm, the rupture initiated by the Renaissance and Reformation movements, and the macro-social dissolution of the feudal-theological world plan in the 17th century. Within this axis, Montaigne's experiential autonomous subject, Bacon's theory of idols and inductive method, Galileo's mathematical comprehension of nature, and Descartes's foundational subject based on the Cogito are comparatively analysed. Consequently, the epistemic dawn of the modern subject is evaluated as a multi-layered process of rupture wherein social, methodological and metaphysical transformations interweave, finding its constitutive expression in the Cartesian Cogito. Keywords: The Modern Subject, the Scientific Revolution, Epistemic Transformation, Cartesian Cogito, Geometrizing Cosmos.

ÖZ Bu çalışma, Bilimsel Devrim'in modern özneyi nasıl epistemik açıdan kurduğunu köken bilimsel ve felsefi bir perspektifle incelemektedir. Araştırmanın temel amacı; "geometrileşen kozmos" ile "kartezyen bilinç" arasındaki diyalektik ilişkiyi, Antik düşüncedeki özne-nesne ayrımının doğuşundan 17. yüzyıl kartezyen düşüncesinin kuruluşuna uzanan kavramsal dönüşüm hattı üzerinden çözümlemektir. Tarihsel-epistemolojik analiz yöntemiyle yürütülen çalışma; Herakleitos'un öz-dönüşüm (self-reflection) fragmanından Sokrates'e ulaşan özne-nesne ikilisinin doğuşunu, Platon’un politik insan anlayışını, Orta Çağ teosantrik tasarımının epistemik sınırlamalarını, Rönesans-Reform hareketleriyle başlayan kopuşu ve 17. yüzyılda feodal-teolojik dünya planının makro-toplumsal çözülmesini ele almaktadır. Bu eksende Montaigne'in deneyimine dayalı otonom öznesi, Bacon'ın idoller teorisi ve tümevarım yöntemi, Galileo'nun matematiksel doğa kavrayışı ve Descartes'ın Cogito temelli kurucu öznesi karşılaştırmalı olarak çözümlenmiştir. Sonuç olarak modern öznenin epistemik doğuşu; toplumsal, yöntemsel ve metafiziksel dönüşümlerin iç içe geçtiği ve kartezyen Cogito'da kurucu ifadesini bulan çok katmanlı bir kopuş süreci olarak değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Modern Özne, Bilimsel Devrim, Epistemik Dönüşüm, Kartezyen Düşünce, Geometrileşen Kozmos.