MODERNİZASYON TEORİSİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ VE TEMEL HÜKÜMLERİ

Yıl 2026, Cilt: 17 Sayı: 1, 73 - 82, 30.01.2026

Mina Aliyeva

Öz

Modernleşme kuramı, toplumların geleneksel yapılardan modern sanayi toplumlarına dönüşümünü açıklayan temel kavramlardan biridir. Bu teorinin tarihsel gelişimi 19. ve 20. yüzyıllarda Batı sosyal bilimlerinde oluşmuş ve esas olarak sanayileşme, kentleşme, teknolojik ilerleme ve siyasal kurumların dönüşümü gibi faktörlerle açıklanmıştır. Modernleşme kuramının temel ilkeleri, toplumların aşamalı bir gelişme sürecinden geçtiğini ve bu geçişin ekonomik, siyasal ve kültürel değişimlerle birlikte gerçekleştiğini vurgular. Bu teori çerçevesinde geleneksel ve modern toplumların karşılaştırmalı analizi yapılmış ve gelişmiş Batılı devletler modernleşmenin ideal modeli olarak sunulmuştur. Ancak eleştirmenler, teorinin Batı merkezli yaklaşımını ve evrensel bir model olarak kabul edilmesini tartışmalı bulmuştur. Modernleşme kuramı, yeni küreselleşme ve teknolojik değişimler bağlamında yeniden ele alınmaktadır.
Bu makalede modernleşme kuramının tarihsel gelişimi ve temel ilkeleri incelenmektedir. Modernleşme, toplumların geleneksel yapılardan modern toplumsal, ekonomik ve siyasal sistemlere geçişini açıklayan bir kavram olarak sunulmaktadır. Öncelikle modernleşme kavramı ve teorik temelleri açıklanmakta, ardından Batı toplumlarında başlayıp dünyaya yayılan modernleşme sürecinin çeşitli aşamaları analiz edilmektedir.
Makalede ayrıca modernleşme teorisinin gelişimine katkıda bulunan önemli sosyologların (Max Weber, Emile Durkheim, Talcott Parsons ve diğerleri) görüşleri de incelenmektedir. Teorileri, modernleşmenin toplum üzerindeki etkisini, geleneksel ve modern toplumsal kurumlar arasındaki farkları ve farklı bölgelerdeki farklı modernleşme dinamiklerini incelemektedir.
Ayrıca makalede modernleşmenin ekonomik kalkınma, teknolojik ilerleme ve siyasal kurumların oluşumu üzerindeki etkisi de ele alınmaktadır. Özellikle sanayileşme, kentleşme, demokratikleşme, laiklik gibi süreçler modernleşme çerçevesinde önemli değişimler olarak değerlendirilmektedir.
Son olarak modern dönemde modernleşme kuramına yönelik eleştirel yaklaşımlar ve postmodernist perspektifler tartışılmaktadır. Küresel modernleşmenin asimetrik ve eşitsiz bir şekilde geliştiğini vurgulayarak, Batı modelinin diğer bölgelerdeki modernleşmeden farklılıklarını açıklamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Modernleşme teorisi , endüstrileşme , toplumsal dönüşüm , batı merkezciliği , küreselleşme. , sosyoloji

HISTORICAL DEVELOPMENT OF MODERNIZATION THEORY AND ITS MAIN PROVISIONS

Öz

Modernization theory is one of the basic concepts that explain the transformation of societies from traditional structures to modern industrial societies. The historical development of this theory was formed in Western social sciences in the 19th and 20th centuries and has been explained mainly by factors such as industrialization, urbanization, technological progress and the transformation of political institutions. The basic principles of modernization theory emphasize that societies go through a gradual development process and that this transition occurs together with economic, political and cultural changes. Within the framework of this theory, a comparative analysis of traditional and modern societies has been made and developed Western states have been presented as the ideal model of modernization. However, critics have found the theory's Western-centric approach and its acceptance as a universal model controversial. Modernization theory is being reconsidered in the context of new globalization and technological changes.
This article examines the historical development of modernization theory and its main tenets. Modernization is presented as a concept that explains the transition of societies from traditional structures to modern social, economic, and political systems. First, the concept of modernization and its theoretical foundations are explained, followed by an analysis of the various stages of the modernization process that began in Western societies and spread globally.
The article also examines the views of major sociologists (Max Weber, Emile Durkheim, Talcott Parsons, and others) who contributed to the development of modernization theory. Within the framework of their theories, the impact of modernization on society, the differences between traditional and modern social institutions, and the different dynamics of modernization in different regions are examined.
In addition, the article also covers the impact of modernization on economic development, technological progress, and the formation of political institutions. In particular, processes such as industrialization, urbanization, democratization, and secularism are evaluated as important changes within the framework of modernization.
Finally, critical approaches and postmodernist perspectives on modernization theory in the modern era are discussed. Emphasizing that global modernization has developed asymmetrically and unevenly, it explains the differences between the Western model and the modernization of other regions.

Anahtar Kelimeler

Modernization theory , industrialization , social transformation , Western centrism , globalization. , globalization. , sociology

Kaynakça

• A Comparative Sociological Review. (2022). Marx, Weber and Habermas on modernity and postmodernity. IKSAD Publishing House.
• Altun, F. (2002). Modernleşme Kuramı: Eleştirel Bir Giriş. Yöneliş Yayınları.
• Bendix, R. (2017). Nation-building and citizenship: Studies of our changing social order.
• Collingwood, R. G. (1993). The idea of history (J. van der Dussen, Ed., Rev. ed.). Oxford University Press.
• Black, E. B. (1986). Understanding Soviet politics: The perspective of Russian history.
• Eisenstadt, S. N. (1966). Modernization: Protest and change. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
• Eisenstadt, S. N. (1968). The Protestant ethic and modernization: A comparative view. Basic Books.
• Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple modernities. Routledge.
• Giddens, A. (1990). The consequences of modernity. Stanford University Press.
• Habermas, J. (1987). The philosophical discourse on modernity. Cambridge, MA: MIT Press.
• Hobson, J. M. (2004). The Eastern origins of Western civilization. https://doi.org/10.1017/CBO9780511489013
• Iggers, G. G. (2005). Historiography in the twentieth century: From scientific objectivity to the postmodern challenge. Wesleyan University Press.
• Kaya, İ. (2006). Sosyal teori ve geç modernlikler: Türk deneyimi. İmge Kitabevi.
• McNeill, W. H. (1998). A world history (4th ed.). Oxford University Press. (Original work published 1967)
• Ritzer, G., & Ryan, J.M. (2007). Postmodern social theory and sociology: On symbolic exchange with a "dead" theory. In J. L. Powell & T. Owen (Eds.), Reconstructing postmodernism: Critical debates (pp. xx–xx). Nova Science Publishers.
• Roderick, I. (1996). [Review of Orientalism, postmodernism, and globalism, by B. S. Turner]. The Canadian Journal of Sociology / Cahiers Canadiens de Sociologie, 21 (4), 586–588. https://doi.org/10.2307/3341542
• Rostow, W. W. (2013). The stages of economic growth. In Sociological Worlds (pp. 130-134).
• Smelser, N. J. (2013). The sociology of economic life. Quid Pro Books.
• Taylor, C. (2007). A secular age. The Belknap Press of Harvard University Press.
• Turner, B. S. (1994). Orientalism, postmodernism and globalism. Routledge.