ENVERÎ’NİN MEMDUHU SULTAN SENCER İÇİN YAZDIĞI METHİYELERİ

Öz

Evhaduddîn Muhammed b. Muhammed Enverî-yi Ebîverdî, h. VI. Yüzyılın ikinci yarısında yaşamış, başta matematik, astronomi, felsefe olmak üzere birçok ilimle ilgilenmiş ve birçok alanda eğitim almış, donanımlı bir şahsiyettir. Fakat Enverî, şairlik yönü ile şöhrete kavuşmuştur ve klasik dönem Fars edebiyatının önemli şairlerinden biridir. Farklı nazım şekillerinde şiirler söylemiş olmasına rağmen daha çok kasideleri ile bilinen Enverî, Fars edebiyatında kaside denince ilk akla gelen isimlerdendir. Kaside, medih şiiri için en uygun nazım şekillerinden biri olarak görülmüş ve bu sebeple âdete medih şiiri ile özdeşleştirilmiştir. Samaniler dönemi ile görülmeye başlanan kaside ve medhiye geleneği, Gazneliler döneminde gelişme kaydetmiş ve Selçuklular döneminde ivme kazanmıştır. Selçuklu hükümdarları da Gazneli sultanları gibi edebiyata ilgi duymuşlar ve şairleri destekleyerek saraylarına kabul etmişlerdir. Selçuklular döneminde yaşamış olan Enverî de kasidelerini diğer çağdaşları gibi daha çok sultan, devlet adamları ve ileri gelenleri övmek için söylemiş ve Büyük Selçuklu Devleti’nin büyük ve önemli Sultanlarından, Sultan Sencer tarafından saraya kabul edilmiş, uzun yıllar saray kasidecisi olarak Sultan Sencer’in hizmetinde bulunmuştur. Bu çalışmada Fars Edebiyatında medih şiiri, Selçuklu dönemi ünlü şairlerinden ve Fars şiirinin üç peygamberinden biri olarak görülen Enverî’nin; hayatı, kasideciliği hakkında bilgiler aktarılmış ve Enverî’nin en meşhur memduhu olan Büyük Selçuklu Sultanı, Sultan Sencer için iğrak sanatını kullanarak yazdığı medih şiirlerinden örnekler sunularak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Dönem Fars Edebiyatı
• Kaside
• Enverî
• Memduh
• Sultan Sencer
• İğrak

THE PANEGYRİCS WRİTTEN BY ANWARÎ İN PRAİSED OF SULTAN SANJAR

Öz

Evhadu’d-Dīn Muhammad b. Muhammad Enverī-yi Abīverdī was a well-educated figure who lived during the second half of the 6th century AH and engaged with numerous sciences including mathematics, astronomy, and philosophy. However, Enverī gained fame primarily for his poetry and is considered one of the prominent poets of classical Persian literature. Although he composed poems in various forms, he is best known for his qasidas (odes) and is among the first names that come to mind in this genre. The qasida has long been regarded as one of the most suitable forms for panegyric poetry and became almost synonymous with praise. This tradition, which emerged during the Samanid period, developed under the Ghaznavids and reached new heights during the Seljuk era. The Seljuk rulers, like the Ghaznavid sultans, showed interest in literature, welcomed poets into their courts, and supported them. Enverī, who lived during the Seljuk period, composed most of his qasidas in praise of sultans and notable figures, as was common among his contemporaries. He was accepted into the court of one of the greatest rulers of the Great Seljuk Empire, Sultan Sanjar, and served for years as a court poet. This study explores panegyric poetry in Persian literature, presents biographical information about Enverī, considered one of the three “prophets” of Persian poetry, and examines samples of his panegyrics for Sultan Sanjar, focusing on his use of the rhetorical device ighrāq.

Anahtar Kelimeler

• Classical Period Persian Literature
• Qasida
• Enverî
• Memduh
• Sultan Sanjar
• Ighrāq

Kaynakça

1. Ahmed Sultânî, Munîre. (1374). Gozine-i Eş‘ar-i Enverî-i Ebîverdî. Tahran: Ḳitre.
2. Armutlu, Sadık. (2019). Kaside Doruklarında Uçan Bir Anka: Enverî. Doğu Esintileri, 2019, S. 11, s. 61-131.
3. Armutlu, Sadık. (2021). Büyük Selçuklu Şiiri. İstanbul: Selenge Yayınları.
4. Arûzî, Nizamî.(1331). Çehâr Makâle. (Ahmed b. Ömer b., ‘Alî Nizâmî-i Semerkandî, nşr., Muhmmaed-i Kazvînî, yayımlayan Muhammed-i Mu‘în).
5. Avfî, Muhammed. Lubâbu’l-Elbâb. C. II. (haz. : Muhammed Abbâsî) byy.
6. Bayındır, Abdullah. (2017). Sultan Sencer Dönemi (1159-1157) Selçuklularda Taht Mücadeleleri. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2017, C 16, s. 115-128.
7. Demircan, Adnan. (2009). Sevr Mağarası (C. 37:5-6), İstanbul: DİA. er-Ravendî, Muhammed b. Ali b. Süleyman. (Çev: Ahmed Ateş). (1957).Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr, C. I . Ankara: TTK.
8. Harman, Ömer Faruk. (2020). Mûsâ (C. 31:207-212). Ankara: DİA.

9. Ḫusrevî, Ḥuseyin -Yezdânî, Ḥuseyin. (1390). Naḳd-i Ḫîşten Teḥlîl-i Ḳaṣideî «Der Muẕemmet-i Şi‘ir-i Şâ‘irî» Ez Enverî. Faṣlnâme-i ‘İşm-i Pejuhişî Zebân u Edebiyât-i Fârsî, Danişkede-i ‘Ulum-i İnsânî Dânişgâh-i Âzâd İslâmî Vâḥid Senendec, S. 8: 109-134.
10. Işık Bağrıaçık, Yeşim. (2024). Unsurî’nin Kasidelerinde Sultan Mahmud. DTCF Dergisi, 64:820-848.
11. Karaismailoğlu, Adnan. (2001). Klasik Dönem Türk Şiiri İncelemeleri. Akçağ.
12. Kartal, Ahmet. (2001). Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu Saraylarındaki Edebî Faaliyetler Üzerine Düşünceler. Bilig, 17/Bahar:55-70.
13. Köymen, M. Altay. (1954). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi C. II. Ankara: TTK Yayınları.
14. Mu’temen, Zeynel ‘Abidîn. (1337). Şi‘ir u Edebî Fârsî. Tahran:Tâbeş.
15. Nefisî, Sa‘îd. (1364). Dîvân-i Enverî. İntişârât-i Pîrûz.
16. Özaydın, Abdülkerim. (2009). Sencer (C. 36: 507-511). İstanbul: İslam Ansiklopedisi.
17. Özgüdenli, Osman G. (2014). Büyük Selçuklu Sultanlarına ait Farsça Şiirler. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C. I, S. 2: 39-67.
18. Rażavî, Muḥammed Taḳî Muderris (1337). Divân-i Enverî, C. I. Tahran: Benigah-i Tercume u Neşr-i Ketab.
19. Rażavî, Muḥammed Taḳî Muderris. (1340). Divân-i Enverî, C. II. Tahran.
20. Râzî, Abdullâh. (1372). Tarih-i Kâmil-i İran. byy.
21. Safâ, Zebîhullâh. (1373). Târih-i Edebîyât Der İran, C. II. Tahran.
22. Şâfi’î, Husrev. (1384). Zindegi ve Şi’r-i Sed Şâir Ez Rûdeki ta İmrûz. Tahran.
23. Şefî‘i Kedkenî, Muḥammed Rıẓa. (1372). Muflis-i Kimyâfurûş Naḳd u Taḥlîl-i Şi‘ir-i Enverî. Çâpḫâne-i Ḥaydârî.
24. Şehîdî, Seyid Ca‘fer. (1371). Enverî Kîst u Şi‘ir-i U Çîst. Âşînâ, 1371, S. 8:37-43.
25. Şemîsâ, Sîrûs. (1386). Envâ‘ Edebî. Tahran: Mîtrâ.
26. Şemîsâ, Sîrûs. (1392). Sebk Şinâsî-i Nesr. Tahran: Neşr-i Mîtrâ.
27. Tarıkâhya, Meliha. (1949). Muhtelif Yazmalara Göre Tam ve Doğru Anwari Külliyatı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara.
28. Tayefi, Shirzad. (2013). Naḳş u Câygah-i Şu‘erâ Der Bâztâb-i Uvza‘ İctimâî ‘Esr-i Selcûḳî / Selçuklular Dönemi Sosyal Hayatın Yansımasında Şiirin Yeri ve Önemi. II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu Selçuklularda Bilim ve Düşünce- Bildiriler 2011, Selçuklu Belediyesi Yayınları, Konya 2013, C. 4:125-142.
29. Turan, Osman. (2009). Selçuklu Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
30. Vanlıoğlu, Mehmet. (2001). Kaside. (C. 24:564) İstanbul: DİA.
31. Vezînpûr, Nâdir. (1374). Medḥ-i Dâġ-i Neng Ber Sîmâî Edeb-i Fârsî. Tahran: Mu‘in.
32. Zerkaya, Fikret. (2021). Sultan Sencer Devri Selçuklu Dış Siyaseti. Kahramanmaraş: Samer.
33. Zumurrudî, Ḥumeyrâ. (1347). Naḳd-i Taṭbiḳî Edyân u Esâṭîr. Tahran: İntişârât-i Zevâr.