MADDE BAĞIMLILIĞI İLE MÜCADELEDE ALAN UZMANLARININ PERSPEKTİFİNDEN UYGULAMA VE POLİTİKA ÖNERİLERİ

Öz

Bu çalışma, madde bağımlılığını yalnızca bireysel bir hastalık ya da tedavi edilmesi gereken biyomedikal bir sorun olarak değil; toplumsal, kurumsal ve yapısal boyutları olan çok katmanlı bir sosyal sorun olarak ele almaktadır. Türkiye’nin son yıllarda yalnızca “geçiş ülkesi” konumundan çıkıp “hedef ülke” hâline gelmesi, genç yetişkinlerde madde kullanımının artması, maddeye başlama yaşının düşmesi ve madde bağlantılı suç ile ölümlerdeki yükseliş, klasik klinik tedavilerin ötesinde bütüncül ve çok sektörlü müdahalelere duyulan ihtiyacı göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, farklı disiplinlerden uzmanların (psikiyatrist, psikolog, sosyolog, hemşire, polis, terapist vb.) deneyimlerinden hareketle madde kullanımının toplumsal nedenlerini, tedavi süreçlerindeki yapısal engelleri ve tedavi sonrası toplumsal uyumu destekleyecek politika önerilerini sosyolojik bir bakışla tartışmayı amaçlamaktadır. Araştırmada, 2022 Ocak–Nisan döneminde çoğu İzmir’de çalışan 20 uzmanla yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Katılımcıların seçiminde kartopu örnekleme yöntemi kullanılmış ve veriler, betimsel analiz tekniğiyle üç ana tema altında sistematize edilmiştir: Bireylerin madde kullanımını önlemeye yönelik müdahale önerileri. Madde bağımlılığı tedavisine dair sorunlar ve çözüm önerileri. Tedavi sonrası toplumla yeniden bütünleşmeyi sağlamaya dönük öneriler. Bulgular, mücadelenin yalnızca klinik müdahalelerle sınırlandırılamayacağını, aynı zamanda eğitim sistemi içinde kalmanın, sanat/spor faaliyetlerine yönlendirmenin ve aile içi iletişimin güçlendirilmesinin önleyici rolünü ortaya koymaktadır. Tedavi süreçlerine ilişkin olarak uzmanlar, yüksek nüks oranlarına (%70 civarında), tedavi merkezi kapasitesi ve uzman sayısının yetersizliğine ve kurumlar arası iş birliğinin eksikliğine dikkat çekmişlerdir. Ayrıca, toplumun bilgisizliği ve damgalayıcı tutumları hem tedaviye katılımı hem de iyileşme sonrası toplumsal bütünleşmeyi olumsuz etkileyen kritik engeller olarak belirlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, madde bağımlılığıyla mücadelenin ancak önleme, tedavi ve rehabilitasyon aşamalarını bütüncül bir yaklaşımla ele alan, çok sektörlü ve disiplinler arası sosyal politikalar aracılığıyla başarılı olabileceğini göstermektedir. Uzmanların önerileri; rehabilitasyon merkezlerinin ve kendine yardım gruplarının yaygınlaştırılmasının, tedavi sonrası istihdam olanaklarının güçlendirilmesinin ve damgalanmayı önleyici faaliyetlerin artırılmasının sürdürülebilir başarı için kritik olduğunu vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bağımlılık
• Madde Bağımlılığı
• Toplumsal Sorunlar
• Bağımlılık Tedavisi
• Damgalanma
• Toplumsal Uyum

PRACTICE AND POLICY RECOMMENDATIONS ON COMBATING SUBSTANCE ADDICTION: A FIELD EXPERTS' PERSPECTIVE

Öz

This study approaches substance addiction not merely as an individual illness or a biomedical condition requiring treatment, but as a multilayered social problem with societal, institutional, and structural dimensions. Turkey’s recent shift from being solely a “transit country” to becoming a “target country,” accompanied by rising substance use among young adults, decreasing age of first drug use, and increasing drug-related crime and mortality, demonstrates the need for comprehensive and multi-sectoral interventions that go beyond conventional clinical treatments. In this context, the study aims to sociologically examine the social causes of substance use, the structural barriers encountered during treatment processes, and policy recommendations to support post-treatment social reintegration, drawing on the experiences of experts from various disciplines (psychiatrists, psychologists, sociologists, nurses, police officers, therapists, etc.). The research is based on semi-structured in-depth interviews conducted with 20 professionals—most of whom work in İzmir—between January and April 2022.Participants were selected through the snowball sampling method, and the data were systematized into three main themes through descriptive analysis: Preventive intervention proposals aimed at reducing individuals’ substance use. Problems and solution proposals related to substance addiction treatment. Recommendations for fostering post-treatment social reintegration. The findings demonstrate that combating addiction cannot be confined to clinical interventions alone; staying within the education system, engagement in art and sports activities, and strengthening family communication play significant preventive roles. Regarding treatment processes, experts highlighted high relapse rates (around 70%), insufficient treatment center capacity and number of specialists, and the lack of inter-institutional cooperation. Moreover, societal ignorance and stigmatizing attitudes were identified as critical barriers that negatively affect both treatment participation and post-recovery social integration. In conclusion, the study reveals that success in combating substance addiction can only be achieved through comprehensive, multisectoral, and interdisciplinary social policies that integrate prevention, treatment, and rehabilitation stages. Experts emphasized that expanding rehabilitation centers and self-help groups, enhancing post-treatment employment opportunities, and increasing anti-stigmatization initiatives are crucial for ensuring sustainable outcomes.

Anahtar Kelimeler

• Addiction
• Substance Addiction
• Social Problems
• Addiction Treatment
• Stigmatization
• Social Integration

Kaynakça

1. Altıntop, M. (2017). Madde bağımlılığı tedavi merkezlerine başvurmuş 18–24 yaşları arasındaki bireylerin tedavi süreçlerine bakış açıları: Diyarbakır örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
2. Arılık, M. (2019). Madde bağımlılarının damgalanma sonrası bağımlılık döngüsü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Başyiğit, P. (2021). Madde bağımlılarının maddeyi bırakma sürecinde dini tutum ve davranışları üzerine sosyolojik bir araştırma: Bursa GADEM örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Bozkurt, O. (2015). Madde bağımlısı bireylerin bağımlılık süreçlerinde ailenin etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Ceylan, Ö. (2019). Madde bağımlılığı ile mücadelede sivil toplum kuruluşları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Çakır, G., Acar, B., Şayhan, N., Demirli, Y., & Yaman, Ö. M. (2022). Saha çalışanlarının gözlemleri aracılığıyla madde bağımlısı çocuğu olan ailelerin özellikleri ve deneyimleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(3), 1095–1122.
7. Dar, M. (2019). Madde bağımlılığı tedavi sürecinde aile işlevselliğinin rolünün incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hasan Kalyoncu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Derin, G., Okudan, M., & Aşıcıoğlu, F. (2021). Alkol ve madde kullanım bozukluklarında ailevi risk faktörleri. E. Öztürk (Ed.), Aile psikopatolojisi içinde (ss. 118–126). Türkiye Klinikleri.

9. Ertüzün, E., Koçak Uyaroğlu, A., Demirel, B., & Kocak, E. (2016). Boş zaman aktivitelerinin madde bağımlılığı sürecindeki rolüne ilişkin nitel bir çalışma. Spor Bilimleri Dergisi, 27(2), 49–58.
10. Gök, İ. (2018). Sentetik esrar (bonzai) kullanımı ile acil servise başvuran hastaların analizi [Uzmanlık tezi]. Akdeniz Üniversitesi, Tıp Fakültesi.
11. Gündüz Türkeş, S. (2020). Ankara AMATEM Kliniğinde tedavi gören bireylerin tedavi sürecindeki deneyimleri ve taburculuk sonrası gereksinimleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Hirschi, T. (1969). Causes of delinquency. University of California Press.
13. Illich, I. (2011). Sağlığın gaspı (S. Sertabiboğlu, Çev.; 2. baskı). Ayrıntı Yayınları.
14. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Narkotik Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı. (2018). Türkiye genel nüfusta tütün, alkol ve madde kullanımına yönelik tutum ve davranış araştırması raporu. https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Duyurular/T%C3%9CRK%C4%B0YE%E2%80%99DE%20GENEL%20N%C3%9CFUSTA%20T%C3%9CT%C3%9CN%20ALKOL%20VE%20MADDE%20KULLANIMINA%20Y%C3%96NEL%C4%B0K%20TUTUM%20VE%20DAVRANI%C5%9E%20ARA%C5%9ETIRMASI.pdf
15. Kantarcı Bingöl, Z. (2022). Muş ilinde uyuşturucu madde kullanımı ve bağımlılığına yönelik bir farkındalık çalışması olarak “Gençliğine İyi Bak Projesi”. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 6(3), 826–849.
16. Karaaslan, A. (2017). Psychosocial causes affecting inhalants addiction in children and adolescents: Case report. Hacettepe University Faculty of Health Sciences Journal, 4(2), 1–11.
17. Karataş, Z. (2021). Madde bağımlılığının nedenlerine, sosyal tedavi ve rehabilitasyonuna ilişkin görüşlerin odak grup yöntemiyle belirlenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 25(1), 67–94.
18. Kesgin, D., & Yaman, Ö. M. (2021). Madde bağımlısı bireylerin kendine yardım gruplarına katılımı sonrasında toplumsal yaşama uyum süreçleri üzerine nitel bir araştırma: Adsız Narkotik grupları örneği. Turkish Studies - Economy, 16(2), 873–892.
19. Koçak, Ö. F., & Temel, M. (2022). Görsel medya yapımlarında uyuşturucu maddelerin temsili. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(49), 129–153.
20. Kurşun, H. (2021). Kentleşme, göç ve suç ilişkisi bağlamında madde bağımlılığı: Gaziantep örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. Maltepe Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
21. Macit, R. (2020). Uyuşturucu madde kullanıcıları ve esrar. Journal of Economy Culture and Society, 61, 141–151.
22. Nalbantoğlu, İ., & Tuncay, T. (2023). Madde bağımlılarının ve ailelerinin bağımlılıkla mücadele deneyimlerinin incelenmesi. Bağımlılık Dergisi, 24(2), 207–226.
23. Nesipoğlu, G. (2015). Psikiyatri hastalarının zorunlu yatışından doğan etik sorunlar ve bu sorunların klinik etik kapsamında değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
24. Ögel, K. (2004). Alkol ve madde kullanım bozukluklarında damgalama. 3P Dergisi, 12(Ek 3).
25. Ögel, K. (2010). Sigara, alkol ve madde kullanım bozuklukları: Tanı, tedavi ve önleme. Yeniden Yayınları.
26. Özbay, Y., Büyüköztürk, Ş., Tomar, İ., Eşici, H., Aliyev, R., Yancar, C., & Kurnaz, Z. (2019). Bağımlılıkla mücadelede koruyucu ve önleyici faktörlerin incelenmesi: Yaşam becerilerinin rolü. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 6(3), 907–961.
27. Özdemir, Ş., & Gürcan, H. İ. (2020, Kasım). Derin web ve karanlık web’te sağlık ticareti. 6. Sağlık İletişimi Sempozyumu, Eskişehir, Türkiye.
28. Özgür, Ö., Gökçearslan Çifci, E., Ceyhan, M. Ş., Kocadaş, B., & Kılıç, M. (2011, Nisan). Gönülsüz medyatikler: Gazetelerde yer alan haberler bağlamında medya ve madde bağımlısı çocuklar. 3. Risk Altında ve Korunması Gereken Çocuklar Uluslararası Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
29. Parsai, M., Arsiglia, F., & Kulis, S. (2008). Parental monitoring, religious involvement and drug use among Latino and non-Latino youth in the southwestern United States. British Journal of Social Work, 1–15.
30. Polat, G. (2012). Madde bağımlısı ergenlerin tedavi sonrası toplumla yeniden bütünleşme deneyimleri ve sosyal sermaye yaklaşımı temelinde sosyal hizmet müdahalesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Savaşan, A., Engin, E., & Ayakdaş, D. (2013). Bir AMATEM kliniğinden taburcu olan bağımlı hastaların yaşam tarzı değişiklikleri ve nüks durumları. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 4(2), 75–79.
32. Sertpolat, M. (2020). Madde bağımlısı gençlerin ve çocukların aile içi ilişkileri üzerine sosyolojik bir araştırma: Adıyaman ili örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Adıyaman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Sözer, Y., & Aydın, M. (2020). Nitel veri toplama teknikleri ve nitel veri analizi süreci. B. Oral & A. Çoban (Ed.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri içinde (ss. 249–283). Pegem Akademi.
34. Şencan, F. (2020). Göç ve kentleşme sürecinde ergenleri madde kullanımına yönelten sosyal bağlamın analizi [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
35. TEDx Talks. (2018, Mart 14). Bağımlı beyin | Nesrin Dilbaz | TEDxUskudarUniversity [Video]. YouTube. https://youtu.be/JC_Ixv5Ygvw
36. The European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction [EMCDDA]. (2024). European drug report 2024. https://www.euda.europa.eu/publications/european-drug-report/2024_en
37. Tosun, H. (2020). Madde bağımlılığı rehabilitasyonunda psikososyal destek ve ilaçsız tedavi: Isparta Uyuşturucu, Bağımlılıklarla ve Alkolizmle Mücadele Derneği örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Üsküdar Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
38. Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi [TUBİM]. (2025). Türkiye uyuşturucu raporu 2025 (Yayın No. 2025/4). https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Duyurular/2025/10/2025-Uyusturucu-Raporu.pdf
39. Tüzemen, M. K., & Bilgin Turna, G. (2020). Sigara ve bonzai üzerine bir demarketing uygulaması. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 4(4), 363–380.
40. Uçar, F. R. (2021). Madde bağımlılarının günlük yaşamda benliklerinin sunumu ve damgalanma pratikleri: Gaziantep örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Ulutaş, Z. (2021). Bağımlılık alanındaki sivil toplum kuruluşlarından hizmet alan aile üyelerinin deneyimlerine yönelik nitel bir çalışma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Konya Ticaret Odası Karatay Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
42. Ünübol, B., Çinka, E., Bilici, R., & Hıdıroğlu, S. (2019). Bağımlı kadınların ruhsal, ailesel ve çevresel sorunlarının incelenmesi. Kadem Kadın Araştırmaları Dergisi, 5(1), 99–131.
43. World Health Organization [WHO]. (2025). World drug report 2025 (Yayın No. E.25.XI.5). https://www.unodc.org/unodc/data-and-analysis/world-drug-report-2025.html
44. Yaman, Ö. M. (2021). Türkiye’de gençlik ve bağımlılık: Bibliyometrik ve tematik bir araştırma (1910–2020) (1. baskı). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları.
45. Yılbaş, B., & Gönültaş, M. B. (2021). Bağımlılık merkezinde ve diğer hastane birimlerinde çalışan bir grup sağlık profesyonelinin madde bağımlılarına yönelik algıları. Çukurova Medical Journal, 46(3), 990–997.
46. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8. baskı). Seçkin Yayıncılık. Yıldırım, E. (2008). Uyuşturucu kullanımının sosyolojik boyutu: Uyuşturucuya yönelik talep azaltımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
47. Yıldız, M. O. (2018). Belediye madde bağımlılığı merkezlerinin çalışmalarının değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Başkent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
48. Yılmaz, N. (2015). Alkol ve madde bağımlılığı: Bireysel ve toplumsal sonuçları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Beykent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.