AKADEMİDE SEMBOLİK ŞİDDET VE ETİK SORUNLAR: BİR ROMANIN GERÇEKLİK TEMSİLİ

Öz

Azerbaycan’da yükseköğretim alanındaki etik ve yapısal sorunlar, uzun süre bilimsel ve kurumsal çerçevede açık biçimde tartışılamamış; bu nedenle söz konusu sorunlar, 1960’lı yıllardan itibaren edebî türler aracılığıyla eleştirel bir ifade alanı bulmuştur. Bu bağlamda Alibala Hacızade’nin romanları, akademik alanın iç işleyişine dair gözlem ve temsil imkânı sunan önemli eserler arasında yer almaktadır. Yazarın Azerbaycan Bilimler Akademisi bünyesinde uzun yıllar görev yapmış olması, eserlerine alanın işleyişine dair deneyimsel bir boyut kazandırmaktadır. Hacızade, Tayyare Gölgesi (1970) ve onun devamı niteliğindeki Vefalım Menim (1980) romanlarında akademik alanda ortaya çıkan sembolik şiddet, intihal ve çeşitli usulsüzlük pratiklerini ele almakta; bu eserlerde işlenen temalar nedeniyle görevinden alınması, kurmaca ile akademik gerçeklik arasındaki ilişkinin tartışılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu makale, Tayyare Gölgesi romanını Pierre Bourdieu’nün akademik alan ve sembolik şiddet kavramları çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, metin çözümleme tekniği kullanılarak romanın anlatı yapısı, karakter ilişkileri ve tematik kurgusu analiz edilmiştir. Bulgular, romanda akademik alanda görülen intihal, mobbing, kayırma ve bilgi gaspı gibi etik ihlallerin bireysel davranışlardan ziyade, alanın yapısal ve ilişkisel dinamikleriyle bağlantılı olarak kurgulandığını göstermektedir. Ayrıca çalışma, romanda temsil edilen bu pratiklerin yalnızca edebî bir kurguya ait olmadığını; Azerbaycan Bilimler Akademisi Elyazmaları Enstitüsü’nde 2012 yılında gündeme gelen ve yargı sürecine taşınarak kamuoyuna yansıyan vakalarla önemli ölçüde örtüştüğünü ortaya koymaktadır. Bu durum, romanda ele alınan akademik usulsüzlüklerin belirli bir tarihsel döneme özgü olmadığını, günümüz yükseköğretim sistemlerinde de farklı biçimlerde varlığını sürdürebildiğini göstermektedir. Tayyare Gölgesi, yalnızca kurmaca bir anlatı değil; akademik alanın görünmeyen güç ilişkilerini ve etik sorunlarını açığa çıkaran, bu yönüyle akademinin iç işleyişine dair eleştirel bir gerçeklik temsili sunan edebî bir kaynak olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Akademi
• sembolik şiddet
• Azerbaycan
• roman
• Tayyare gölgesi

SYMBOLIC VIOLENCE AND ETHICAL ISSUES IN ACADEMIA: THE REPRESENTATION OF REALITY IN A NOVEL

Öz

Ethical and structural problems in higher education in Azerbaijan have long remained insufficiently addressed within formal academic and institutional frameworks. As a result, since the 1960s, these issues have found a space for critical expression through literary genres. In this context, the novels of Alibala Hacızade stand out as significant works that offer insight into and representation of the internal dynamics of the academic field. The author’s long-term service within the Azerbaijan Academy of Sciences provides his works with an experiential dimension that reflects the functioning of this field. In his novels Tayyare Gölgesi (1970) and its sequel Vefalım Menim (1980), Hacızade addresses symbolic violence, plagiarism, and various forms of academic misconduct. The fact that he was dismissed from his position due to the themes explored in these works further opens up discussion on the relationship between fiction and academic reality. This article aims to analyze Tayyare Gölgesi within the framework of Pierre Bourdieu’s concepts of the academic field and Symbolic Violence. Adopting a qualitative approach, the study employs textual analysis to examine the novel’s narrative structure, character relations, and thematic construction. The findings indicate that ethical violations depicted in the novel—such as plagiarism, mobbing, favoritism, and the appropriation of intellectual labor—are not presented as individual deviations but are instead structured in relation to the field’s underlying relational and institutional dynamics. Furthermore, the study demonstrates that these practices are not limited to literary fiction but show notable parallels with real events that emerged in 2012 at the Institute of Manuscripts of the Azerbaijan Academy of Sciences, which were brought to public attention and subject to legal proceedings. This overlap suggests that the academic irregularities depicted in the novel are not confined to a specific historical moment but continue to manifest in different forms within contemporary higher education systems. In conclusion, Tayyare Gölgesi can be regarded not merely as a fictional narrative but as a literary work that reveals the underlying power relations and ethical issues of the academic field, offering a critical representation of academic reality.

Anahtar Kelimeler

• academia
• symbolic violence
• Azerbaijan
• novel
• Tayyare gölgesi

Kaynakça

1. Bəşirli, Ə. (2015, 5 Eylül). Zahirən sakit, daxilən təlatümlü bir həyat: Əlibala Hacızadə – 80. Ədalət, s. 12.
2. Bourdieu, P. (2021). Homo academicus (N. Ökten, A. N. Kocasu & E. Gülbey, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
3. Bourdieu, P., Passeron, J.-C. (2015). Yeniden üretim: Eğitim sistemine ilişkin bir teorinin ilkeleri (L. Ünsaldı, A. Sümer, Ö. Akkaya, Çev.). Heretik Yayıncılık.
4. Əhmədov, T. Ə. (2011). Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə): Ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı: Nurlar, s. 285
5. Hacızadə, N. R. oğlu. (2009, 16 Ekim). Günəşli məhəbbətlə sevirdi… Ədəbiyyat qəzeti, 8. Əlyazmalar İnstitutunda nə baş verir? - Akademiklərin gizli savaşı. https://qlobal.az/az/elyazmalarinstitutunda-ne-bas-verir-akademiklerin-gizli-savasi (Erişim tarihi: 3.03.2025).
6. Əlyazmalar İnstitutunda vəziyyət nə yerdədir? https://aknews.az/index.php?newsid=131(Erişim tarihi: 1.03.2025)
7. Erdemir, B. (2019). Türkiye’de Akademide Mobbing ve Çözüm Önerileri: Lisansüstü Tezlerin İçerik Analizi. Yükseköğretim Dergisi, 9(2), 213-233. https://doi.org/10.2399/yod.18.034
8. Foucault, M. (2014). Doğruyu söylemek (K. Eksen, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları

9. Foucault, M. (2021). Rezil insanların yaşamı (E. Koyuncu, Çev.). Norgunk Yayıncılık.
10. Hacızadə, Ə. Q. (2004). Təyyarə kölgəsi. Əsərləri (C. 2). Bakı: Nafta-Press, s. 138-500.
11. Hüseynov, R. (2023, 29 aprel). Gələn kimi kim olduğu görünən. 525-ci qəzet, 10.
12. Musalı, N. (2021, 16 Şubat). Nəvvab təzkirəsinin tərcüməsi AMEA Əlyazmalar İnstitutundan necə oğurlandı? Baki-Xeber qəzeti https://www.baki-xeber.com/sosial/116666.html (Erişim tarihi: 11.03.2025)
13. Musalı, V. (2016). 20. Yüzyılda Türkiye'de Bilimsel Ahlak Örneği ve Bir Karşılaştırma. Eğitimde Gelecek Arayışları. Dünden bugüne Türkiye`de Beceri, Ahlak ve Değerler Eğitimi Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, ss.1017-1030.
14. Musalı, V. (2026). Azerbaycan Edebiyatında Yükseköğretim sisteminin sorunları. Ankara: Gazi Yayınevi. 222-241.
15. Şıxıyeva, S. (2021, 1 Aprel). AMEA-da plagiat qalmaqalı. Qlobal.az. https://qlobal.az/amea-da-plagiat-qalmaqali/ (Erişim tarihi: 12.03.2025)
16. Şıxıyeva, S. (2021, 7 Aprel). Ciddi elmlə məşğul olan alimlərin təqibi…Ədalət qəzeti https://www.adalet.az/az/posts/detail/ciddi-elmle-mesgul-olan-alimlerinteqibi-nbspseadet-sixiyeva-yazir-2021-04-07-115718. (Erişim tarihi: 11.03.2025)
17. Yılmaz, C. (2020). Bourdieu’da Temel Kavramlar ve Simgesel Şiddet Analizi. Habitus Toplumbilim Dergisi, 1, ss.161-179.
18. Yusifli, V. Ə. (2025). Əlibala Hacızadə – 90. Ədalət qəzeti, (34), 12–13.