EKSTRAKTİF REJİMLERDE ÇOKTÜRLÜ FAİLLİKLER VE KAZ DAĞLARI’NDA ÇEVRESEL ADALET

Yıl 2026, Cilt: 29 Sayı: 1 , 110 - 133 , 30.04.2026

Eylül Tuğçe Alnıaçık Özyer

https://doi.org/10.18490/sosars.1857111

https://izlik.org/JA98LE97ZB

Öz

Bu çalışma, mevcut dünya-ekolojik modelin sürdürülmesinde merkezi bir rol oynayan ekstraksiyon rejimlerinin ekolojik sistemler üzerindeki etkilerini irdelemektedir. Biyolojik çeşitliliğin, habitatların ve semiyotik işaretlerin tahribatının iç içe geçtiği bir bağlam vurgulanırken insan olmayan varlıkların maruz kaldığı yıkıma dikkat çekmek amaçlanmaktadır. Çalışmada çevre sosyolojisi, eleştirel hayvan çalışmaları ve biyosemiyotik yaklaşımların kesişiminde konumlanan multidisipliner bir yaklaşım kullanılarak söz konusu şiddetin fiziksel ve semantik boyutu ilintilendirdiği, semantik boyutun anlamın aşınmasıyla ilişkili bir düzlemi yansıttığı öne sürülmekte, bu çerçevede ilk olarak Türkiye'deki madencilik politikaları Kaz Dağları örneği ve kalkınma planları doğrultusunda hazırlanan raporlar üzerinden incelenmektedir. İlgili raporlarda sürdürülebilirlik vurgulansa da, bu vurgu sıklıkla ekonomik faaliyetlerin meşruiyetini pekiştiren bir işlev üstlenmektedir. Raporlarda önceliklendirilen rehabilitasyon önlemleri ağaçlandırma girişimlerini kapsamakta, birçok insan olmayan varlığın yaşamına ilişkin kayda değer bir değerlendirme ise yer almamaktadır. Çalışmanın diğer ayağında ise insan merkezci metinlerde yer bulamayan insan olmayanların dünyayı algılama ve ona etki etme biçimleri bir canlı türünün izi sürülerek görünür kılınmıştır. Böylece çalışma, çok yönlü, çoktürlü, insan merkezci olmayan bir toplumsallık ve sorumluluk anlayışının inşasına katkıda bulunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Çevresel Adalet , Çoktürlü Faillikler , Ekstraksiyon Rejimleri , Kaz Dağları

Teşekkür

Metnin geliştirilmesine sunduğu yapıcı eleştiriler ve hayvanlara gösterdiği özel ihtimam için Özlem Güçlü’ye teşekkür ederim.

Kaynakça

• Alnıaçık Özyer, E. T. (2021). Toplumu Yeniden Düşünmek: Hayvanların Sosyolojideki Konumu. Akademia Doğa ve İnsan Bilimleri Dergisi, 7(1), 162-182.
• Alnıaçık Özyer, E. T., & Çavuş Peksöz, R. (2024). Semiocide and Wasteocene in the Making: The Case of Adana Landfill. Biosemiotics, 17(1), 49-65. https://doi.org/10.1007/s12304-023-09539-6
• Alnıaçık Özyer, E. T. (2025). Yeni Riskler, Yeni İroniler. Moment Dergi, 12(1), 18-37. https://doi.org/10.17572/mj2025.1.18-37
• Avcı, D. (2017). Mining conflicts and transformative politics: A comparison of Intag (Ecuador) and Mount Ida (Turkey) environmental struggles. Geoforum, 84, 316-325. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2015.07.013
• Balıkesir Valiliği. (2016). Doğa Kazdağları’dır, Kaz Dağları Doğadır. Geliş tarihi 18 Haziran 2025, gönderen http://www.balikesir.gov.tr/kaz-daglari
• Baninla, Y., Zhang, M., Lu, Y., Liang, R., Zhang, Q., Zhou, Y., & Khan, K. (2019). A transitional perspective of global and regional mineral material flows. Resources, Conservation and Recycling, 140, 91-101. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2018.09.014
• Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Durham, NC.: Duke University.
• Bar-On, Y. M., Phillips, R., & Milo, R. (2018). The biomass distribution on Earth. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(25), 6506-6511. https://doi.org/10.1073/pnas.1711842115
• Barton, P. S., Cunningham, S. A., Lindenmayer, D. B., & Manning, A. D. (2013). The role of carrion in maintaining biodiversity and ecological processes in terrestrial ecosystems. Oecologia, 171(4), 761-772.
• Bateman, K. M., Steele, D., & Sexton, C. M. (2021). Sustainability science education: Our animalistic response-ability. Cult Stud Sci Educ., 8, 1-15.
• Bebbington, A., Hinojosa, L., Bebbington, D. H., Burneo, M. L., & Warnaars, X. (2008). Contention and Ambiguity: Mining and the Possibilities of Development. Global Development Institute Working Paper Series.
• Bovenkerk, B., & Verweij, M. (2016). Between Individualistic Animal Ethics and Holistic Environmental Ethics Blurring the Boundaries. Içinde B. Bovenkerk & J. Keulartz (Ed.), Animal Ethics in the Age of Humans: Blurring boundaries in human-animal relationships 369-385. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-44206-8_22
• Carter, B., & Charles, N. (2018). The animal challenge to sociology. European Journal of Social Theory, 21(1), 79-97. https://doi.org/10.1177/1368431016681305
• Castillo-Contreras, R., Mentaberre, G., Fernandez Aguilar, X., Conejero, C., Colom-Cadena, A., Ráez-Bravo, A., González-Crespo, C., Espunyes, J., Lavín, S., & López-Olvera, J. R. (2021). Wild boar in the city: Phenotypic responses to urbanisation. Science of The Total Environment, 773, 145593. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.145593
• Catton, W. R., & Dunlap, R. E. (1978). Environmental Sociology: A New Paradigm. The American Sociologist, 13(1), 41-49.
• Çoban, A. (2004). Community-based ecological resistance: The Bergama movement in Turkey. Environmental Politics, 13(2). https://doi.org/10.1080/0964401042000209658
• Çağlıyan, A., & Durmuş, E. (2012). Yöre Kavramı: Ergani Yöresi. Coğrafya Dergisi, (25), 31-54.
• Deniz, D., & Selvi, S. (2021). Kazdağı Milli Parkı’nın (Edremit/Balıkesir) Çalı ve Ağaç Florası. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, (21), 1005-1015.
• Descola, P. (2013). Doğa ve Kültürün Ötesinde (İsmail Yerguz, Çev.). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Despret, V. (2004). The Body We Care for: Figures of Anthropo-zoo-genesis. Body & Society, 10(2-3), 111-134. https://doi.org/10.1177/1357034X04042938
• Despret, V. (2008). The Becomings of Subjectivity in Animal Worlds. Subjectivity, 23(1), 123-139. https://doi.org/10.1057/sub.2008.15
• Despret, V. (2013). Responding bodies and partial affinities in human–animal worlds. Theory, culture & society., 30(7-8), 51-76.
• Donovan, J. (2005). Hayvan Hakları ve Feminist Kuram (Saatçioğlu, N., Çev.). Geliş tarihi 23 Şubat 2026, gönderen https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-195-temmuz-2005/2379/hayvan-haklari-ve-feminist-kuram/5915
• Edremit Kaymakamlığı. (t.y.). Kazdağlarında Yetişen Endemik Bitkiler. Geliş tarihi 14 Haziran 2025, gönderen http://www.balikesir-edremit.gov.tr/endemik
• Efe, R., Soykan, A., Cürebal, I., & Sönmez, S. (2014). Geomorphic and ecologic fundamentals of the air quality in the vicinity of Kaz Montains. Procedia - Social and Behavioral Sciences, (120), 335-346.
• Erol, O. (1993). Türkiye’nin Doğal Yöre ve Çevreleri. Ege Coğrafya Dergisİ, (7), 13-41.
• Esposito, R. (2023). Beden Bakış Açısından—Kişiler ve Şeyler. (Balkır Uysal, Çev.) İstanbul: Ketebe.
• Fleck, A. (2024). Infographic: A History of Resource Extraction & Acceleration. (2024, Temmuz 31). Geliş tarihi 28.03 2026, gönderen Statista Daily Data website: https://www.statista.com/chart/32750/global-extraction-of-the-four-main-material-groups
• Firik, H. (2022). Yerleşim yerine inen yaban domuzları görüntülendi. Geliş tarihi gönderen https://www.aa.com.tr/tr/yesilhat/dogal-yasam/balikesirde-yerlesim-yerine-inen-yaban-domuzlari-goruntulendi/1817183
• Foucault, M. (2010). The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978--1979. New York: Picador.
• Fraser, N. (2001). Recognition without Ethics? Theory, Culture & Society, 18(2-3), 21-42. https://doi.org/10.1177/02632760122051760
• Godden, N. J., Wijekoon, Doreen, & Wrigley, K. (2022). Social (In)justice, climate change, and climate policy in Western Australia. Environmental Sociology, 8(4), 377-387. https://doi.org/10.1080/23251042.2022.2069216
• Haraway, D. (1988). Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective. Feminist Studies, 14(3), 575-599. https://doi.org/10.2307/3178066
• Haraway, D. (2015). Anthropocene, Capitalocene, Plantationocene, Chthulucene: Making Kin. Environmental Humanities, 6(1), 159-165. https://doi.org/10.1215/22011919-3615934
• Haraway, D. (2016). Staying with the trouble: Making kin in the chthulucene. Durham & London: Duke University.
• Hoover, E. (2017). Environmental reproductive justice: İntersections in an American Indian community impacted by environmental contamination. Environmental Sociology, 4(1), 8-21. https://doi.org/10.1080/23251042.2017.1381898
• Hürriyet Gazetesi. (2019, Haziran 14). Kazdağları’nda domuzlar yazlık siteye indi. Geliş tarihi 01 Mart 2026, gönderen https://www.hurriyet.com.tr/video/kazdaglarinda-domuzlar-yazlik-siteye-indi-41244599
• İnmez, M. (2019, Kasım 7). Kaz Dağları’nda maden kıyımının boyutu: 347 bin 815 ağacı katlettiler. Geliş tarihi gönderen https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/kaz-daglarinda-maden-kiyiminin-boyutu-347-bin-815-agaci-katlettiler-1700573
• Jampel, C. (2018). Intersections of disability justice, racial justice, and environmental justice. Environmental Sociology, 4(1), 122-135. https://doi.org/10.1080/23251042.2018.1424497
• Kayumova, S., McGuire, C. J., & Cardello, S. (2019). From empowerment to response-ability: Rethinking socio-spatial, environmental justice, and nature-culture binaries in the context of STEM education. Cult Stud of Sci Educ, 14, 205-229.
• Keuling, O., Baubet, E., Duscher, A., Ebert, C., Fischer, C., Monaco, A., … Thurfjell, H. (2013). Mortality rates of wild boar Sus scrofa L. in central Europe. European Journal of Wildlife Research, 59(6), 805-814. https://doi.org/10.1007/s10344-013-0733-8
• Kökalan Çımrın, F., & Candan, E. (2014). Siyanürlü Altın Madenciliği ve Toplumsal Değişme: Bergama Örneği. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 17(1), 1-41. https://doi.org/10.18490/sad.77759
• Latour, B. (2025). Gaia ile Yüzleşme - Yeni İklim Rejimi Üzerine (Kahveci, K., Çev.). Livera.
• Lockie, S. (2018). Privilege and responsibility in environmental justice research. Environmental Sociology, 4(2), 175-180. https://doi.org/10.1080/23251042.2018.1460936
• MacDonald, J. (2017, Temmuz 31). The Ecology of Death. Geliş tarihi 26 Haziran 2025, gönderen JSTOR Daily website: https://daily.jstor.org/the-ecology-of-death/
• Marino, L., & Colvin, C. M. (2015). Thinking Pigs: A Comparative Review of Cognition, Emotion, and Personality in Sus domesticus. International Journal of Comparative Psychology, 28(1). https://doi.org/10.46867/ijcp.2015.28.00.04
• Masilkova, M., Ježek, M., Silovský, V., Faltusová, M., Rohla, J., Kušta, T., & Burda, H. (2021). Observation of rescue behaviour in wild boar (Sus scrofa). Scientific Reports, 11(1), 16217. https://doi.org/10.1038/s41598-021-95682-4
• Mbembe, A. (2019). Necropolitics. Duke University Press.
• Medina, J. (2013). The Epistemology of Resistance: Gender and Racial Oppression, Epistemic Injustice, and the Social Imagination. OUP USA.
• Meijer, E., & Bovenkerk, B. (2021). Taking Animal Perspectives into Account in Animal Ethics. Içinde B. Bovenkerk & J. Keulartz (Ed.), Animals in Our Midst: The Challenges of Co-existing with Animals in the Anthropocene (ss. 49-64). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-63523-7_3
• Moore, J. W. (2015). Capitalism in the Web of Life. Verso.
• Moore, J. W. (2017). The Capitalocene, Part I: On the nature and origins of our ecological crisis. The Journal of Peasant Studies, 44(3), 594-630. https://doi.org/10.1080/03066150.2016.1235036
• Nielsen, S. N. (2016). Second order cybernetics and semiotics in ecological systems—Where complexity really begins. Ecological Modelling, 319, 119-129. https://doi.org/10.1016/j.ecolmodel.2015.08.006
• Nixon, R. (2011). Slow Violence and the Environmentalism of the Poor. Harvard University Press.
• Özen, H. (2009). Located locally, disseminated nationally: The Bergama movement. Environmental Politics, 18(3), 408-423. https://doi.org/10.1080/09644010902823766
• Özen, Ş., & Özen, H. (2022). Altın Madeni Projelerinin Özellikleri Yerel Toplulukların Direniş Düzeyini Nasıl Etkiler? Karşılaştırmalı Bir Araştırma. İstanbul University Journal of Sociology, 42(2), 493-524. https://doi.org/10.26650/SJ.2022.42.2.0061
• Özdoğan, K. (2022). Türkiye’de Ağaçlandırma Davası ve Ağaçlandırmanın Normatifliği. Teorik Bakış - Dünyayı Paylaşanlar, 15, 223-248.
• Patel, R., & Moore, J. W. (2018). A History of the World in Seven Cheap Things. University of California Press.
• Plumwood, V. (2017). Feminizm ve Doğaya Hükmetmek (Ertür, B., Çev.). Metis.
• Poncian, J. (2019). Extractive resource ownership and the subnational resource curse: Insights from Tanzania. The Extractive Industries and Society, 6(2), 332-342. https://doi.org/10.1016/j.exis.2018.08.013
• Puura, I. (2013). Nature in our memory. Sign Systems Studies, 41(1), 150-153. https://doi.org/10.12697/SSS.2013.41.1.10
• Radkau, J. (2009). Nature and Power. Cambridge: Cambridge University Press.
• Roser, M. (2023). How many animals get slaughtered every day? Our World in Data. Geliş tarihi gönderen https://ourworldindata.org/how-many-animals-get-slaughtered-every-day
• T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2015). Madencilik Politikaları Özel İhtisas Komisyonu Raporu (10. Kalkınma Planı 2014-2018). Ankara.
• T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2018). Madencilik Politikaları Özel İhtisas Komisyonu Raporu (11. Kalkınma Planı 2019–2023). Ankara.
• T.C. Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2023). Madencilik Politikaları Özel İhtisas Komisyonu Raporu (12. Kalkınma Planı 2024–2028). Ankara.
• Scheyder, E. (2025, Haziran 25). China to overtake Australia as world’s top lithium miner by 2026, Fastmarkets says. Reuters. Geliş tarihi gönderen https://www.reuters.com/markets/commodities/china-overtake-australia-worlds-top-lithium-miner-by-2026-fastmarkets-says-2025-06-25/
• Scott, J. C. (2020). Devlet Gibi Görmek: Bazı Toplumsal Kalkınma Planlarının Başarısızlık Hikâyeleri (Çev. Ozan Karakaş. Koç Üniversitesi Yayınları
• Servigne, P. & Stevens, R. (2024). Her Şey Nasıl Çökebilir ?: Şimdiki Nesiller İçin Çöküşbilim Elkitabı (A. Çakmakçı, Çev.). Türkiye İş Bankası.
• Sütő, D., Heltai, M. & Katona, K. (2020) Quality and use of habitat patches by wild boar (Sus scrofa) along an urban gradient. BIOLOGIA FUTURA 71, 69–80. https://doi.org/10.1007/s42977-020-00012-w
• Şengür, Ş. (2010). Unesco Ölçütleri (Kriterleri) Kapsamında Kazdağları’nın Dünya Mirası Olarak Değerlendirilmesi Üzerine Araştırmalar. Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İzmir.
• Şişman, M. (2025, Mayıs 15). 5 yıl, 4 yanıt, 0 ağaç. Geliş tarihi 25 Haziran 2025, gönderen Nefes Gazetesi website: https://www.nefes.com.tr/5-yil-4-yanit-0-agac-41448
• T. C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü. (2014). Maden sahaları rehabilitasyon eylem planı 2014-2018.
• TEMA. (2020). Kaz Dağları Yöresi’nde Madencilik. TEMA.
• The IUCN Red List of Threatened Species. (2018). Geliş tarihi 01 Mart 2026, gönderen IUCN Red List of Threatened Species website: https://www.iucnredlist.org/en
• TRT Haber. (2022, Temmuz 29). Aç kalan yaban domuzları Altınoluk’ta görüldü. Geliş tarihi 01 Mart 2026, gönderen https://www.trthaber.com/haber/turkiye/ac-kalan-yaban-domuzlari-altinolukta-goruldu-698065.html
• Türkeş, M. (2013). I. Oturum: Kaz Dağları Coğrafi Yapısı, Endemik Tür Zenginliği, Tarım ve Ormancılık Yönünden Önemi, Siyanürlü Altın Madeni İşletmeciliğinin Çevreye Etkileri. İçinde Av. Musa Toprak (Ed.), Kaz Dağları ve Siyanürlü Altın Madenciliği. Ankara: Türkiye Barolar Birliği.
• Uexküll, J. von. (2023). Hayvan ve İnsan Dünyalarında Keşif Gezileri (E. Alnıaçık, Çev.). Norgunk
• Uslu, M. E. (2020). Semiocide: An introduction to semiotics of destruction of the meaningful. Sign Systems Studies, 48(2-4), 224-245. https://doi.org/10.12697/SSS.2020.48.2-4.03
• Wheeler, W. (2019). Culture, Politics and Biology from a Biosemiotic Perspective. Recherches Sémiotiques / Semiotic Inquiry, 39(1-2), 183-203. https://doi.org/10.7202/1076232ar
• White, R. (2018). Theoretical perspectives on environmental violence. İçinde The Routledge International Handbook of Violence Studies. Routledge.
• Yavuz, C. I., & Bakar, C. (2013). Kaz Dağları ve Çanakkale Yöresi Madencilik Girişimleri Raporları. Ankara: Türk Tabipler Birliği.