1923 Nüfus Mübadelesi Sonrası Kuzey Yunanistan’da Çelişkili Bellek: Türkçe Konuşan Karadeniz Rumlarının Bellek Pratikleri

Yıl 2026, Cilt: 29 Sayı: 1 , 67 - 84 , 30.04.2026

Rüya Telli

https://doi.org/10.18490/sosars.1861123

https://izlik.org/JA97ZN37BD

Öz

Bu makale, 1923 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi ile ataları Karadeniz’den Kuzey Yunanistan’a göç eden Türkçe konuşan Rumların ikinci ve üçüncü kuşaklarının toplumsal bellek pratiklerini incelemektedir. 2017 yılında başlayan ve Kasım 2021-Kasım 2022 tarihleri arasında gerçekleştirilen bir yıllık kesintisiz saha çalışmasıyla derinleşen etnografik araştırma, yirmi sözlü tarih görüşmesi ve katılımcı gözlem yoluyla yürütülmüştür. Araştırma, bu topluluğun belleğinin, kamusal düzeyde homojenleştirilmiş Yunan ulusal ve “Pontus” anlatılarına uyum ile gündelik yaşam pratikleri arasında sürekli bir müzakereyle şekillenen çelişkili bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır. Makale, bu çelişkili bellek yapısını üç analitik bellek boyutu üzerinden ele almaktadır: Türkçenin gündelik hayatta kullanımı, yemek pratikleri, müzik ve dansa dayalı bedenlenmiş ritüeller. Bulgular, belleğin bağlama, mekâna ve etkileşime bağlı olarak yeniden üretilen performatif bir süreç olduğunu göstermektedir. Bu çerçevede çalışma, Nüfus Mübadelesi literatüründe çoğu zaman homojenleştirilen “Pontus” anlatısı içinde görünmez kalan bir topluluğun özgün bellek deneyimini görünür kılarak toplumsal bellek çalışmalarına çelişkili bellek kavramı üzerinden kuramsal bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Nüfus Mübadelesi , Kuzey Yunanistan , Türkçe Konuşan Karadeniz Rumları , Etnografik Araştırma , Çelişkili Bellek

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK 2214-A Doktora Sırası Yurt Dışı Araştırma Burs Programı kapsamında desteklenmiştir.

Teşekkür

Araştırmaya katılan tüm katılımcılara teşekkür ederim. Ayrıca makalenin erken bir versiyonunu okuyarak değerli önerilerde bulunan Doç. Dr. Hakan Yücel’e teşekkür ederim.

Kaynakça

• Abrams, L. (2016). Oral history theory. London: Routledge.
• Alvanos, R. (2019). Parliamentary politics as an integration mechanism: The Slavic-speaking inhabitants of interwar (1922-1940) Western Greek Macedonia. History and Anthropology, 30(5), 600-621.
• Assmann, J. (2001). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik. (A. Tekin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Balta, E. (2015). Nüfus mübadelesi. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
• Baltsiotis, L. (2016). Makedonya bölgesinin Yunanlaşmasında göçmenlerin rolü: Demografik değişikliklerden sembolik değişimlere geçiş. H. Uzbek ve S. Güvenç (Ed.), 90. Yılında Türk-Yunan Zorunlu Nüfus Mübadelesi: Yeni Yaklaşımlar, Yeni Bulgular içinde (ss. 68-74). İstanbul: Lozan Mübadilleri Vakfı Yayınları.
• Bozis, S. (2020). İstanbul’dan Anadolu’ya Rumların yemek kültürü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bruneau, M. (2018). Küçük Asya’dan Türkiye’ye: Azınlıklar, etnik-milli homojenleştirme, diasporalar (A. Güneş, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Buckland, T. J. (2001). Dance, authenticity and cultural memory: The politics of embodiment. Yearbook for Traditional Music, 33, 1-16.
• Chasiotis, K. I. (2006). Eisagogi. I. K. Chasiotis, O. Katsiardi-Hering ve E. A. Ampatzi (Ed.), Oi Ellines sti Diaspora 15os-21os aionas içinde (ss. 13-31). Athina: Ekdosi Tis Vouli ton Ellinon.
• Christou, A. ve King, R. (2010). Imagining ‘home’: Diasporic landscapes of the Greek-German second generation. Geoforum, 41(4), 638-646.
• Clogg, R. (1997). Modern Yunanistan tarihi (D. Şendil, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Clogg, R. (2013). Yunanistan’ın kısa tarihi (D. Şendil, Çev.). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
• Connerton, P. (2014). Toplumsal nasıl anımsar? (A. Şenel, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• De Certeau, M. (2008). Gündelik hayatın keşfi I: Eylem, uygulama, üretim sanatları (L. A. Özcan, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi.
• Efxinospontos. (2023, 17 Kasım). Gefstikes mnimes [Lezzetli anılar]. Erişim tarihi: 15 Aralık 2025. https://efxinospontos.gr/eidiseis/9686-gefstikes-mnimes-to-savvato-18-noemvriou-2023-stin-katerini
• Eloeva, F. A. (2013). Turkic speaking Orthodox Greeks: The conflict of faith, mentality and language. Acta Linguistica Petropolitana – Transactions of the Institute for Linguistic Studies, IX(3), 399-420.
• Gedgaudaite, K. (2021). Memories of Asia Minor in contemporary Greek culture: An itinerary. Switzerland: Palgrave Macmillan.
• Giese, J. ve Keightley, E. (2022). Dancing through time: A methodological exploration of embodied memories. Memory Studies, 17(2), 1-14.
• Halbwachs, M. (2016). Hafızanın toplumsal çerçeveleri (B. Uçar, Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.
• Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (B. Barış, Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.
• Hirschon, R. (2016). Türkiye ve Yunanistan arasında 1923 Zorunlu Nüfus Mübadelesi: Sonuçlar üzerine bir değerlendirme. H. Uzbek ve S. Güvenç (Ed.), 90. Yılında Türk-Yunan Zorunlu Nüfus Mübadelesi-Yeni Yaklaşımlar, Yeni Bulgular içinde (ss. XII-XVII). İstanbul: Lozan Mübadilleri Vakfı Yayınları.
• Holtzman, J. D. (2006). Food and memory. The Annual Review of Anthropology, 35, 361-378.
• Işıkçı, D. (2018). A comparative analysis of the construction of national narratives by the refugee and exchange associations in Greece and Turkey [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi.
• İskân Tarihçesi. (1932). İstanbul: Hamit Matbaası.
• Karakasidou, A. N. (2010). Buğday tarlaları kan tepeleri: Yunan Makedonyasında millet olma aşamasına geçiş süreçleri 1870-1990 (N. Elhüseyni, Çev.). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Kitromilides, P. M. ve Alexandris, A. (1984-1985). Ethnic survival, nationalism and forced migration: The historical demography of the Greek community of Asia Minor at the close of the Ottoman era. Deltio Kentru Mikrasitikon Spudon, 5, 9-44.
• Kolodny, E. (1981). Neokaisaria (Pieria): A case study of recent mass migration from Western Macedonia to Federal Germany. The Greek Review of Social Research, 40, 18-31.
• Koulouri, C. (2023). Historical memory in Greece, 1821-1930: Performing the past in the present. New York, London: Routledge.
• Kümbetoğlu, B. (2008). Sosyolojide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Lefebvre, H. (2012). Gündelik hayatın eleştirisi 1. (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Liddle, V. (2013). Exile and migration of Pontic Greeks: The experience of loss as the presence of absence [Yayınlanmamış doktora tezi]. University of Adelaide.
• Lupton, D. (1996). Food, the body and the self. London: Sage.
• Mackridge, P. (2009). Language and national identity in Greece 1766-1976. New York: Oxford University Press.
• Mantzouris, D. (2016). Tourkofoni paradosi tourkofonon kai pontiofonon christianikon koinotiton ston Ponto [Bildiri sunumu]. 1. Epistimoniko Symposio Pontiakou Politismou, 6-7 Şubat.
• Marantzidis, N. (2021). Giasasin millet, zito to ethnos: Prosfygia, katochi kai emfylios: Ethnotiki taftotita kai politiki symperifora stous tourkofonous ellinorthodoxous tou Dytikou Pontou. Irakleio: Panepistimiakes Ekdoseis Kritis.
• Meneselidou, S. (2017). Yunanistan’da Bafra kültürü [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Meray, S. L. (Çev.). (2001). Lozan Barış Konferansı tutanaklar: belgeler (İkinci takım, Cilt 2). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Michalopoulos, S., Murard, E., Papaioannou, E., ve Sakallı, S. O. (2025). Uprootedness, human capital, and skill transferability [Working paper]. London Business School.
• Nahya, Z. N. (2018). Karamanlılarda aidiyet ve kimlik [Bilimsel Araştırma Projesi]. Erciyes Üniversitesi.
• Papailias, P. (2005). Genres of recollection: Archival poetics and modern Greece. New York: Palgrave Macmillan.
• Philliou, C. (2008). The paradox of perceptions: Interpreting the Ottoman past through the national present. Middle Eastern Studies, 44(5), 661-675.
• Portelli, A. (1991). The death of Luigi Trastulli and other stories: Form and meaning in oral history. Albany: State University of New York Press.
• Riessman, C. H. (2008). Narrative methods for the human sciences. Thousand Oaks: Sage.
• Sepetçioğlu, T. E. (2014). İki tarihsel ‘eski’ kavram, bir sosyo-kültürel ‘yeni’ kimlik: Mübadele nedir, mübadiller kimlerdir? Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 180(180), 49-84.
• Slim, H. ve Thompson, P. (1998). Ways of listening. R. Perks ve A. Thomson (Ed.), The oral history reader içinde (ss. 114-125). London: Routledge.
• Söylemez, M. (2020). Yitik vatanın türküleri. Ankara: Sonçağ Akademi.
• Stelaku, V. (2007). Alan, mekân ve kimlik – Kapadokyalı iki Rum grubunun yerleşiminde bellek ve din. R. Hirschon (Ed.), Ege’yi geçerken: 1923 Türk-Yunan Zorunlu Nüfus Mübadelesi içinde (ss. 271-290). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Sutton, D. E. (2001). Remembrances of repasts: An anthropology of food and memory. Oxford: Berg.
• Tsimouris, G. (1997). Anatolian embodiments in a Hellenic context: The case of Reisderiani Mikrasiates refugees [Yayınlanmamış doktora tezi]. University of Sussex.
• Uhri, A. (2002). Anadolu mutfak kültürünün kökenleri. İzmir: Sakin Kitap Yayınları.
• Varvarigos, A. ve Barbarigos, A.-R. (2019). Oi alismonites patrides tou pappou kai tis giagias. Athina: Ekdoseis Infognomon.
• Vergeti, M. (1991). Pontic Greeks from Asia Minor and the Soviet Union: problems of integration in modern Greece. Journal of Refugee Studies, 4(4), 382-394.
• Yıldırım, O. (2016). Diplomasi ve göç: Türk-Yunan Mübadelesi’nin öteki yüzü. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.