CİBALİ TÜTÜN FABRİKASI’NDA KADIN EMEĞİ, TOPLUMSAL HAFIZA VE MÜZİK

Yıl 2026, Cilt: 29 Sayı: 1 , 1 - 20 , 30.04.2026

Bilen Işıktaş

https://doi.org/10.18490/sosars.1868916

https://izlik.org/JA35ZF59TA

Öz

Cibali Tütün Fabrikası, Osmanlı sanayileşmesinin İstanbul’daki en önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkar. Haliç kıyısında yer alan bu üretim mekânı, mimarisi, siyasî tarihi ve folklorik unsurlarıyla zengin bir kültürel dokuyu barındırır. Osmanlı Devleti’nin önemli gelir kaynaklarından biri de olmuştur. Sanayileşme süreciyle birlikte fabrikanın işçi sayısı artarken, mekân aynı zamanda Osmanlı emek tarihine, II. Meşrutiyet dönemi işçi hareketlerine ve bünyesinde barındırdığı özel isimler aracılığıyla kültürel çalışmaların araştırma alanlarına hizmet etmiştir. Fabrika ayrıca Türkiye’de kadın iş gücünün tarihsel bir temsilini sunar. Daha geniş bir perspektiften bakıldığında fabrikanın gündelik yaşamıyla müzik arasındaki etkileşim dikkat çeker. Tütün yaprakları tasnif edilip harmanlanırken, bazıları için notalar, zihinsel bir ritimle yaşamlarına nüfuz eder. Bu çalışmanın amacı fabrikanın nesne olarak görülen iş gücü ile müzik aracılığıyla özneleşen bireylerin, yaşam hikâyeleri ve müziksel pratikleri üzerinden nasıl bir varlık sürdürdüklerini incelemektir. Başlı başına endüstriyel bir miras abidesi olan yapı, günümüzde değerini koruyarak bilgi ve kültür üreten bir üniversiteye dönüşmüştür. Geçmişte olduğu gibi bugün de özellikle kadın emeğin simgesi ve emeğin mekânı olarak tarihî önemini sürdürmektedir. Bu çerçevede Cibali Tütün Fabrikası yalnızca bir üretim alanı değil, emek, kültür ve hafızanın kesişim noktasında yer alan bir toplumsal mekân olarak ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Cibali Tütün Fabrikası , Kadın İşçi Tarihi , Müzik ve Gündelik Yaşam , Sosyal Alan , Kolektif Hafıza

Kaynakça

• Alan, M. M. (2017). İstanbul’daki tütün işçileri ve Reji İdaresi (1883-1925) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
• Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge, İngiltere: Cambridge University Press.
• Ayvazoğlu, B. (2015). “Nevzad Atlığ’ın penceresinden İstanbul, musiki ve musiki mahfilleri”, Antik Çağ’dan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi: Hafızalardaki İstanbul, İstanbul kronolojisi, İstanbul bibliyografyası, İBB Kültür A.Ş., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), X, 62-81.
• Balcı, E. (2003). Cibali’den Kubbealtına Yusuf Ömürlü. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
• Balsoy, G. (2009). Gendering Ottoman labor history: The Cibali Régie Factory in the early twentieth century. International Review of Social History, 54, 45-68.
• Bengi, D. (2012). Uzayda bir elektrik hâsıl oldu, 1960’larda müzikli Türkiye. İstanbul: Anadolu Kültür/Depo.
• Bengi, D. (2018a). 60’lı yıllarda Türkiye, Sazlı cazlı sözlük, “Dünya durmadan dönüyor”. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bengi, D. (2018b). 70’li yıllarda Türkiye, Sazlı cazlı sözlük, “Görecek günler var daha”. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Berktay, F. (1994). Türkiye’de kadın hareketi, tarihsel bir deneyim. M. Akkent (Çev.), Kadın hareketinin kurumsallaşması: Fırsatlar ve rizikolar içinde. İstanbul: Metis.
• Berktay, F. (1998). Kadın olmak, yaşamak, yazmak (Genişletilmiş 3. baskı). İstanbul: Pencere Yayınları. Beşer, M. (2025). Nesrin Sipahi, sahnelerin, radyoların, plakların hanımefendisi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bhattacharya, T. (Ed.). (2017). Social reproduction theory: Remapping class, recentering oppression. London: Pluto Press.
• Bilget, H. M. (2009). İstanbul Filarmoni Derneği’nin çoksesli müziğimize katkıları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Kültür Üniversitesi, İstanbul.
• Bora, T. (2017). Cereyanlar, Türkiye’de siyasî ideolojiler. İstanbul: İletişim Yayıncılık.
• Cengiz, N. B. (2012). Kendi hikâyesini yazan şarkı: Fabrika kızı. Panorama Khas, (5), 20-24. Connerton, P. (1989). How societies remember. Cambridge: Cambridge University Press.
• Cooper, P. A. (1987). Once a cigar maker: Men, women, and work culture in American cigar factories, 1900–1919. Urbana: University of Illinois Press.
• Çakır, S. (2016). Osmanlı kadın hareketi (5. baskı). İstanbul: Metis Yayıncılık.
• Çulha, Z. (2017). Emeğin mekânı, Cibali Tütün Fabrikası. Panaroma Khas, (25), 6.
• Derin, M. (2019). Unutulmaz şarkıların bestecisi Erol Sayan. İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Dilmener, N. (2014). Hafif Türk pop tarihi: Bak bir varmış bir yokmuş. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Durbaş, R. (1990, 15 Ağustos). Babıâli’de kalemiyle otuz yıl. Cumhuriyet, s. 5.
• Erdöl, C. (2017). Geçmişten günümüze tütün ve tütün ürünleriyle mücadele yolculuğu. İstanbul: Sağlık Bilimleri Yayınları.
• Erguner, K. (2004). Ayrılık çeşmesi, Bir neyzenin yolculuğu. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Erguner, S. (2005). Neyzen, Süleyman, Ulvi Erguner. İstanbul: Erguner Müzik.
• Ergur, A. (2019). Kokular, anılar, imgeler: Yitik bir sanayi İstanbul’u çağrışımı. N. Tutal (Ed.), Kent kitabı içinde (s. 99-122). İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Fraser, N. (2022). Cannibal capitalism: How our system is devouring democracy, care, and the planet—and what we can do about it. London: Verso Books.
• Georgeon, F. (2013). Osmanlı-Türk modernleşmesi (1900-1930) (A. Berktay, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ghit, A. (2023). Gendered work, skill, and women’s labor activism in Romanian tobacco factories from the 1920s to the 1960s. International Labor and Working-Class History, (104), 11–31. https://doi.org/10.1017/S0147547923000212
• Giz, A. (1990). Bir zamanlar Kadıköy (1900-1950). İstanbul: İletişim Yayıncılık.
• Goldin, C. (1990). Understanding the gender gap: An economic history of American women. New York: Oxford University Press.
• Haberci. (1937, 2 Haziran). İstanbul konuşuyor: Cibali 4. Akşam Postası, s. 3.
• Hikmet, N. (1944, 21 Şubat). Cibali Tütün Fabrikasında çocuk yuvası. Tanin, s. 8.
• İşaşır, C. M. (2006). Resimli Ay Dergisi’nde (1928-1930) edebî ve fikrî gelişmeler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Koç, Y. (2022). Türkiye işçi sınıfı tarihi: Osmanlı’dan 2020’ye. İstanbul: Rumi Matbaa.
• Koçu, R. E. (1965). Cibali Tekel Tütün Sigara Fabrikası. İstanbul Ansiklopedisi içinde (Cilt 7, s. 3553-3554). İstanbul: Koçu Yayınları.
• Korucu, B., & Çelik, F. (2006). O dönem geniş imkânlarımız yoktu, ama idealist bir ruh vardı! A. Akkaya & F. Çelik (Yay. Haz.), 60’lardan 70’lere 45’lık şarkılar içinde. İstanbul: Bgst Yayınları.
• Lefebvre, H. (1991). The production of space. Oxford: Blackwell.
• Makal, A. (2008). Türkiye emek tarihinin bir izdüşüm alanı olarak edebiyat. Çalışma ve Toplum, 18(3), 15-42.
• Marks, K. (1976). Das Kapital: Volume I (B. Fowkes, Çev.). London: Penguin Classics. (Orijinal çalışma basım tarihi 1867).
• Meriç, M. (2020). Türkçe sözlü hafif batı müziği: Pop dedik. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Nora, P. (1996). Realms of memory: Rethinking the French past: Vol. 1. Conflicts and divisions. New York: Columbia University Press.
• Oktar, T., & Alan, M. M. (2018). Reji Şirketi Cibali Tütün Fabrikası işçi grevleri (1883-1925). Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 9(20), 28-38.
• Özcan, N. (2012). Osman Şevki Uludağ. İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 42, s. 441-443). İstanbul: TDV Yayınları.
• Özdemir, S. C. (2018). Türk müziğinin kraliçesi Nesrin Sipahi. Makam Müzik Dergisi, (3), 14-20.
• Quataert, D. (2004). 19. yüzyıla genel bir bakış: Islahatlar devri 1812-1914. S. Andıç (Çev.), H. İnalcık & D. Quataert (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi, Cilt 2. 1600-1914 içinde. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Quataert, D. (2011). Sanayi devrimi çağında Osmanlı imalat sektörü (T. Güney, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Selen, E., & O’Neil, M. L. (2011). Bir zamanlar Cibali Tütün Fabrikası’nda çalışmış kadınlar anlatıyor. Panorama Khas, (21), 14.
• Shelemay, K. K. (2006). Soundscapes: Exploring music and memory in African-American and Jewish communities. Chicago: University of Chicago Press.
• Tanrıkorur, C. (2003). Sâz ü söz arasında (İ. Kara, Yay. Haz.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Tunalı, A. Y. (2015). İmparatorluk’ta doğan 16 Cumhuriyet aydını, Bittiği yerde başlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayıncılık. Uzel, N. (2006). Radyo’da bir gün. İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Yeşilyurt, M. (2025). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e farklılaşan sosyoekonomik yapı, kültürel koşullar ve çalışma şartlarının kadın işçilerin kıyafetlerindeki yansımaları: Cibali Tütün Fabrikası örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, İstanbul.
• Yılmaz, C. Ö. (2022). Yeniden işlevlendirilen endüstri yapılarının yakın çevreleri üzerindeki etkileri: Kadir Has Üniversitesi Cibali semt örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, İstanbul.
• Yurtoğlu, N. (2018). Türkiye Cumhuriyeti’nde tütün tekeli ve sigara fabrikalarının tarihsel gelişimi (1923-1950). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5(17), 101-134.
• Elektronik Kaynaklar
• Avşaroğlu, N. (2022, 12 Mayıs). Cibali Tütün Fabrikası. Erişim adresi: https://nadiravsaroglu.com/arsivler/2281 (Erişim tarihi: 12.10.2025).
• Birartibir.org (2019, 6 Nisan). Tütün tozları arasında. Erişim adresi: https://birartibir.org/tutun-tozlari-arasinda (Erişim tarihi: 02.09.2025).
• Dost Beykoz. (2020). Ney ve Mey. Erişim adresi: https://dostbeykoz.com/ney-ve-mey&tumu=ok (Erişim Tarihi: 12.03.2020).
• Ekmek ve Gül. (2022, 26 Nisan). 1880’lerden 1989 baharına Cibali tütün işçisi kadınların mücadelesi. Erişim adresi: https://ekmekvegul.net/guncel-dosya/1880lerden-1989-baharina-cibali-tutun-iscisi-kadinlarin-mucadelesi (Erişim tarihi: 09.09.2025).
• Erguner, S. (2021, 11 Mayıs). Mehmet Akif ve Türk Musikisi, Doç. Dr. Süleyman Erguner. Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=aDqo1wzJliY (Erişim Tarihi: 20.05.2024).
• Repertükül. (2025). Dama kurdum çatmayı. Erişim adresi: https://www.repertukul.com/DAMA-KURDUM-CATMAYI-2463 (Erişim tarihi: 01.01.2025).
• UİD-DER. (2020, 5 Aralık). Tütüne emek veren kadın işçiler anlatıyor. Erişim adresi: https://uidder.org/tutune_emek_veren_kadin_isciler_anlatiyor.htm (Erişim tarihi: 02.09.2025).