Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma

Ali Eren Demir

Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma

Öz

Bu çalışma, Şanlıurfa’da madde kullanımı bozukluğu yaşayan yirmi erkeğin öznel deneyimlerini incelemektedir; katılımcıların tamamı en az bir kez yatarak tedavi görmüştür. Örneklemin tümüyle erkeklerden oluşması, güçlü toplumsal cinsiyet normlarının ve kurumsal dışlama mekanizmalarının bir yansımasıdır. Kadın bağımlı bireylere araştırma sürecinin hiçbir aşamasında ulaşılamaması, mevcut nitel literatürle birlikte okunduğunda kadın madde kullanımının bu muhafazakâr kentsel bağlamda görünmez kılınışına işaret etmektedir. Çalışma, bağımlılığın klinik bir kategori olarak taşıdığı gerçekliği kabul ederken; onun anlamının ve seyrinin sınıf konumu, etno-dinî kimlik, mekânsal eşitsizlik ve aile dinamikleri içinde kurulduğu varsayımından hareket etmektedir. Sosyolojik bakış, tıbbi çerçeveyi geçersiz kılmak yerine ona bu toplumsal katmanı eklemektedir. Veriler yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmelerle gerçekleştirilmiş, tematik analizle çözümlenmiştir. Bulgular; madde türü, tedaviye erişim ve tedavi sonrası yeniden entegrasyonun yapısal değişkenlerle örülü olduğunu göstermektedir. Alkol bağımlılığı Haliliye’nin Kısas ve Sırrın mahallelerindeki Alevi Türk katılımcılar arasında yoğunlaşırken; Arap, Kürt ve Türk kökenli Sünni katılımcılar ağırlıklı olarak eroin ve metamfetamin bildirmiştir. Bu örüntüde madde türü, etno-dinî kimlik ve mahalle birlikte değiştiği için, örüntü tek bir belirleyene indirgenmeden dinî norm ile yerel piyasa ekolojisinin kesişimi olarak yorumlanmıştır. Genç katılımcılar arasında çakmak gazı ve sentetik kannabinoidler (bali) öne çıkmış; bu durum yoksul mahallelerde ucuz maddelere yapısal erişilebilirliğe bağlanmıştır. Tedavi sonrası damgalanma büyük ölçüde resmî yaptırımlar yerine gayri resmî akrabalık ve aşiret ağları üzerinden işlemiştir. Çalışma; etno-dinî çeşitliliği, mekânsal yoksunluğu ve yaşa göre tabakalanan kullanım örüntülerini, topluluğa ve toplumsal cinsiyete duyarlı bir bağımlılık politikasının gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu çalışma, Harran Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu tarafından 20.04.2026 tarihinde 2026/149 sayılı kararla etik açıdan uygun bulunmuştur.

Kaynakça

Aktaş, M. C., & Ayhan, C. H. (2025). Treatment experiences of women diagnosed with substance use disorder in eastern Turkey: A qualitative study. International Journal of Social Psychiatry, 71(2), 264–273. https://doi.org/10.1177/00207640241300967
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Ayhan, C. H., Aktaş, M. C., Aktaş, S., & Bayram, Z. (2025). Difficulties in emotion regulation and attachment styles among Kurdish individuals in Eastern Turkey with substances use disorders. Journal of Ethnicity in Substance Abuse, 24(1), 23–39. https://doi.org/10.1080/15332640.2024.2407637
Berkman, L. F., & Kawachi, I. (Eds.). (2000). Social epidemiology. New York, NY: Oxford University Press.
Biernacki, P., & Waldorf, D. (1981). Snowball sampling: Problems and techniques of chain referral sampling. Sociological Methods & Research, 10(2), 141–163. https://doi.org/10.1177/004912418101000205
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). New York, NY: Greenwood Press.
Bourdieu, P. (2015). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. U. Tanrıöver, Çev.). İstanbul: Hil Yayın. (Özgün eser 1994 tarihlidir)
Bourgois, P., & Schonberg, J. (2009). Righteous dopefiend. Berkeley, CA: University of California Press.

Boztaş, M. H., & Arısoy, Ö. (2010). Uçucu madde bağımlılığı ve tıbbi sonuçları. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 2(4), 516–531. https://dergipark.org.tr/tr/pub/pgy/article/133427
Brady, K. T., & Randall, C. L. (1999). Gender differences in substance use disorders. Psychiatric Clinics of North America, 22(2), 241–252. https://doi.org/10.1016/S0193-953X(05)70074-5
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Collins, P. H. (2000). Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment (2nd ed.). New York, NY: Routledge.
Connell, R. W. (2019). Erkeklikler. Ankara: Phoenix Yayınevi.
Crenshaw, K. W. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color. Stanford Law Review, 43(6), 1241–1299. https://doi.org/10.2307/1229039
Darcy, C. (2020). Men and the drug buzz: Masculinity and men’s motivations for illicit recreational drug use. Sociological Research Online, 25(3), 421–437. https://doi.org/10.1177/1360780419879940
de Visser, R. O., & Smith, J. A. (2007). Alcohol consumption and masculine identity among young men. Psychology & Health, 22(5), 595–614. https://doi.org/10.1080/14768320600941772
Duman, M. Z., & Güngörmez Akosman, B. (2021). Madde bağımlısı bireylerin ve çocuğu bağımlı olan ailelerin yaşadığı sorunlar: Van örneği. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 24(2), 166–198. https://doi.org/10.18490/sosars.927234
Ekici, B., & Coban, A. (2014). Afghan heroin and Turkey: Ramifications of an international security threat. Turkish Studies, 15(2), 341–364. https://doi.org/10.1080/14683849.2014.926668
Ettorre, E. (2007). Revisioning women and drug use: Gender, power and the body. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. (2019). Turkey: Country drug report 2019. Lisbon: EMCDDA. https://www.euda.europa.eu/system/files/publications/11356/turkey-cdr-2019.pdf
Galea, S., Nandi, A., & Vlahov, D. (2004). The social epidemiology of substance use. Epidemiologic Reviews, 26(1), 36–52. https://doi.org/10.1093/epirev/mxh007
Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş kimliğin idaresi üzerine notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı & S. N. Ağırnaslı, Çev.). İstanbul: Heretik Yayınları. Grella, C. E., & Joshi, V. (1999). Gender differences in drug treatment careers among clients in the National Drug Abuse Treatment Outcome Study. American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 25(3), 385–406. https://doi.org/10.1081/ADA-100101869
Hatzenbuehler, M. L., & Link, B. G. (2014). Introduction to the special issue on structural stigma and health. Social Science & Medicine, 103, 1–6. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2013.12.017
Karadeniz, H., Ketenci, H. Ç., Boz, H., Kazındır, G., Birincioğlu, İ., & Turna, Ö. (2016). Ergenler arasında çakmak gazı soluma sonucu ani ölüm: Olgu sunumu. Adli Tıp Bülteni, 21(1), 55–58. https://doi.org/10.17986/blm.2016116604
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Beverly Hills, CA: Sage.
Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363
Lobe, B., Morgan, D., & Hoffman, K. A. (2020). Qualitative data collection in an era of social distancing. International Journal of Qualitative Methods, 19, 1–8. https://doi.org/10.1177/1609406920937875
Measham, F. (2002). “Doing gender” – “doing drugs”: Conceptualizing the gendering of drug cultures. Contemporary Drug Problems, 29(2), 335–373. https://doi.org/10.1177/009145090202900206
Michalak, L., & Trocki, K. (2006). Alcohol and Islam: An overview. Contemporary Drug Problems, 33(4), 523–562. https://doi.org/10.1177/009145090603300401
Ögel, K. (2005). Sokaklar tiner kokuyor: “Tinerci”ler, “bali”ciler ve sokakta yaşayan çocuklar. İstanbul: Yeniden Yayınları.
Ögel, K. (2010). Sigara, alkol ve madde kullanım bozuklukları: Tanı, tedavi ve önleme. İstanbul: Yeniden Yayınları.
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods (4th ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
Radcliffe, P. (2011). Motherhood, pregnancy, and the negotiation of identity: The moral career of drug treatment. Social Science & Medicine, 72(6), 984–991. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2011.01.010
Reinarman, C., & Levine, H. G. (Eds.). (1997). Crack in America: Demon drugs and social justice. Berkeley, CA: University of California Press.
Room, R. (2005). Stigma, social inequality and alcohol and drug use. Drug and Alcohol Review, 24(2), 143–155. https://doi.org/10.1080/09595230500102434
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2022). İlçelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması SEGE-2022. Ankara: Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/ilcelerin-sosyo-ekonomik-gelismislik-siralamasi-arastirmasi-sege-2022/2568
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2025). İl SEGE-2025: İllerin ve bölgelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırması. Ankara: Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/il-sege-2025/3062
TUBİM. (2022). Türkiye uyuşturucu raporu 2022. Ankara: Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi. https://www.narkotik.pol.tr
TÜİK. (2025). Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçları, 2025. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu. https://www.tuik.gov.tr
van Boekel, L. C., Brouwers, E. P. M., van Weeghel, J., & Garretsen, H. F. L. (2013). Stigma among health professionals towards patients with substance use disorder and its consequences for healthcare delivery: Systematic review. Drug and Alcohol Dependence, 131(1–2), 23–35. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2013.02.018
Vitellone, N. (2017). Social science of the syringe: A sociology of injecting drug use. London: Routledge.
Volkow, N. D., Gordon, J. A., & Koob, G. F. (2021). Choosing appropriate language to reduce the stigma around mental illness and substance use disorders. Neuropsychopharmacology, 46(13), 2230–2232. https://doi.org/10.1038/s41386-021-01069-4
Wacquant, L. (2007). Territorial stigmatization in the age of advanced marginality. Thesis Eleven, 91(1), 66–77. https://doi.org/10.1177/0725513607082003
Weinberg, D. (2011). Sociological perspectives on addiction. Sociology Compass, 5(4), 298–310. https://doi.org/10.1111/j.1751-9020.2011.00363.x
Yaşan, A., & Gürgen, F. (2004). Güneydoğu Anadolu bölgesinde ergenlerde uçucu madde kullanım özellikleri. Bağımlılık Dergisi, 5(1), 28–34.
Yerelden Kalkınma Derneği. (2024). Şanlıurfa’nın sosyoekonomik durumu. https://yereldenkalkinma.com/blog/sanliurfanin-sosyoekonomik-durumu/

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sağlık Sosyolojisi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Ali Eren Demir ^*
0000-0003-3812-3519
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

27 Ekim 2026

Gönderilme Tarihi

15 Haziran 2026

Kabul Tarihi

25 Ağustos 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 29 Sayı: 2

IZ

https://izlik.org/JA76JY53TS

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Demir, A. E. (2026). Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 29(2), 1-25. https://izlik.org/JA76JY53TS

AMA

1.Demir AE. Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma. SAD / JSR. 2026;29(2):1-25. https://izlik.org/JA76JY53TS

Chicago

Demir, Ali Eren. 2026. “Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma”. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi 29 (2): 1-25. https://izlik.org/JA76JY53TS.

EndNote

Demir AE (01 Ekim 2026) Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi 29 2 1–25.

IEEE

[1]A. E. Demir, “Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma”, SAD / JSR, c. 29, sy 2, ss. 1–25, Eki. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA76JY53TS

ISNAD

Demir, Ali Eren. “Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma”. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi 29/2 (01 Ekim 2026): 1-25. https://izlik.org/JA76JY53TS.

JAMA

1.Demir AE. Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma. SAD / JSR. 2026;29:1–25.

MLA

Demir, Ali Eren. “Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma”. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, c. 29, sy 2, Ekim 2026, ss. 1-25, https://izlik.org/JA76JY53TS.

Vancouver

1.Ali Eren Demir. Bağımlılığın Etno-Dinî ve Mekânsal Örüntüleri: Şanlıurfa’da Erkek Madde Kullanıcılarıyla Nitel Bir Çalışma. SAD / JSR [Internet]. 01 Ekim 2026;29(2):1-25. Erişim adresi: https://izlik.org/JA76JY53TS