HASANPAŞA YÜNÜM BÖĞET FESTİVALİNİN SOSYAL-ANTROPOLOJİK TANIMLANMASI

Öz

Burdur’un Tefenni İlçesi’ne Bağlı Hasanpaşa Köyü, halen, tarım ve hayvancılığa bağlı yörük-Türkmen kültürünün canlı olarak yaşandığı bir köydür. Hasanpaşa köyü geçimini kısmen yarı-göçer küçükbaş hayvancılığı ve kısmen de zahire ekimi ve büyükbaş hayvancılığına bağlı olarak temin etmektedir. Kısmi konar-göçerliğe bağlı yörük-Türkmen yaşam biçiminin bir parçası olarak halen sürdürülen pratiklerden birisi de Yünüm Böğet olarak bilinen koyun yünüm festivalidir. Bu festival bir süredir görsel yazınsal medyanın ve akademik merakın konusudur, bu bakımdan festival ile ilgili bir literatür de ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada ise festival antropolojik kavramlar etrafında yapısal özellikleri ile tanımlanıp, tasnif edilmeye çalışılmıştır. Yünüm Böğet festivalinin yapısal olarak bulaşıcı, mevsimsel ve Diyonizyak olması; çobanlar için liminal bir tür erginleme töreni olması ve Orta-Asya Türk gelenekleri, Anadolu’daki Greko-Romen mitoloji/kültler ve İslamiyet döneminde ortaya çıkan dinsel inanışlarından doğan senkretizmin canlı bir kesitini sunması çalışmanın temel bulguları oldu.

Anahtar Kelimeler

• kırsal festival
• koyun
• pastoralizm
• ritüel
• liminal

Social-Anthropological Description of Hasanpaşa Yünüm Böğet Festival

Öz

Hasanpaşa Village of Tefenni district of Burdur is a village where the Yoruk-Turkmen culture based on agriculture and animal husbandry is still alive. Hasanpaşa village provides its livelihood partly through semi-sedentary small cattle breeding and partly through agriculture and cattle breeding. One of the practices still maintained as part of the nomadic-Turkmen way of life is the sheep wash festival known as Yünüm Böğet. This festival has been the focus of visual literary media and academic curiosity for some time, and in this respect, a literature on the festival has also emerged. In this study, the festival is defined and classified with its structural aspects around anthropological concepts. The main findings of the study were that the Yünüm Böğet festival is contagious, seasonal, and Dionysiac in structure; that it is a liminal rite of passage for shepherds; and that it presents a vivid cross-section of syncretism arising from Central-Asian Turkic traditions, Greco-Roman mythology/cults in Anatolia, and religious beliefs that emerged during the Islamic period.

Anahtar Kelimeler

• rural festival
• sheep
• pastoralism
• ritual
• liminality

Kaynakça

1. Aça, M. (2019). Geleneksel ekolojik bilgi ve folklor. Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi. https://doi.org/10.22559/folklor.1086
2. Akıllı, H. (2023). İnsanla hayvan arasındaki bağ ve geleneğin sürdürülebilirliği temelinde Yünüm Böğet’in değerlendirilmesi. Millî Folklor, 18(139), 18–29. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1113167
3. Akman, E. (2002). Türk ve dünya kültüründe su kültü üzerine düşünceler. Kastamonu Eğitim Dergisi, 10, 1–10.
4. Aslan, F. (2007). Türk destanlarında su motifi. İçinde İ. Akış & F. Aslan (Der.), Türk kültüründe su (s. 75–99). Antalya: Manavgat Belediyesi Kültür Yayınları.
5. Aydın, S. (2018). Antropolojide etnik azınlıklar ve konar-göçer. İçinde A. B. Candan & C. Özbay (Ed.), Kültür denen şey (s. 198–232). İstanbul: Metis Yayınları.
6. Aydın, S., & Yağcı, M. (2013). Sarıkeçililerin “eşkıyalığı” ve Konya Delibaş İsyanı üzerine değinmeler. Kebikeç: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 35, 59–112.
7. Bahtin, M. (2005). Rabelais ve dünyası. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
8. BAKA. (2020). Ekoturizm sektör raporu. Ankara: BAKA Yayınları. https://www.academia.edu/73929746/Ekoturizm_Sekt%C3%B6r_Raporu

9. Bringéus, N. A. (1988). Pictures of the life cycle. Ethnologia Scandinavica, 18, 5–33.
10. Burdur Valiliği. (2021). Vali Arslantaş Hasanpaşa Yünüm Böğedi’ne katıldı. http://www.burdur.gov.tr/vali-arslantas-hasanpasa-koyu-yunum-boget-senligine-katildi
11. Burgan, E. (2023). Çayır ve kulübe: Yayla coğrafyasında türler arası cinsiyetli karşılaşmalar [Yayımlanmamış doktora tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
12. Burke, P. (2017, Mayıs). The prophet, priest, king shepherd and pastoral ministry: Rethinking the paradigm and its implications. Paper presented at the Christ College Sydney Postgraduate Seminar. https://www.academia.edu/34563587/The_prophet_priest_king_shepherd_and_pastoral_ministry_Rethinking_the_paradigm_and_its_implications1
13. Campbell, J. (2017). Kahramanın yolculuğu. İstanbul: İthaki Yayınları.
14. Carnes, P. G. (2007). Like sheep without a shepherd: The shepherd metaphor & its primacy for biblical leadership [Unpublished master’s thesis]. https://www.rts.edu/Site/Virtual/resources/student_theses/Carnes-Sheep_Without_A_Shepherd.pdf
15. Chase, M. (1990). From millennium to anniversary: The concept of jubilee in late eighteenth- and nineteenth-century England. Past and Present, 129, 133–147.
16. Cole, S. G. (2007). Finding Dionysus. In D. Ogden (Ed.), A companion to Greek religion (pp. 327–341). Oxford: Blackwell Publishing.
17. Çoban, M., & Mumcu, İ. (2024). Burdur’da sudan koyun geçirme geleneği asırlardır yaşatılıyor. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/yasam/burdurda-sudan-koyun-gecirme-gelenegi-asirlardir-yasatiliyor/3318352
18. Çoban, V. (2015). Türk halk kültüründe çobanlık [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Davazlı, M. (2023). Bir yaşam tarzı olarak çobanlık: Antalya ili Elmalı ilçesi örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. KMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://earsiv.kmu.edu.tr/bitstreams/6a542134-9e28-4033-a1f2-b218e902d1e2/download
20. Dundes, A. (1992). The evil eye: A casebook. Madison, WI: University of Wisconsin Press.
21. Ekiz, E., & Yazıcı, H. (2022). Hasanpaşa (Tefenni) köyünde yarı-göçebe yaşam biçimi ve kültürel pratikler. Millî Folklor, 17(134), 182–199.
22. Elçin, Ş. (1971). Tefenni (Burdur) köylerinde bir çoban bayramı (Yünüm Böğedi). Türk Kültürü Dergisi, 9(102), 557–560.
23. Eliade, M. (1963). The sacred and the profane: The nature of religion. New York: Harcourt, Brace & World.
24. Elworthy, F. T. (1895). The evil eye. Secaucus, NJ: University Books/Citadel Press.
25. Ergin, G. (2017). Çağlar boyunca tarım, insan, toplum. Muğla: Devrim Matbaası.
26. Gluckman, M. (1954). The rituals of rebellion in African chiefdoms. British Journal of Sociology, 5(1), 1–20. https://doi.org/10.2307/587493
27. Göde, H. A. (Ed.). (2021). Burdur folkloru. Ankara: Uyum Ajans.
28. Gülmen, O., & Şimşek, F. (2009). Tefenni. Burdur: Sistem Ofset. https://www.academia.edu/100370982/Tefenni_Tarihi
29. Gündüz Alptürker, İ. (2022). Derviş Zaim’in Devir filminin halk bilimi açısından değerlendirilmesi: Yünüm Böğet Şenliği. Millî Folklor, (135), 119–134.
30. Horzumlu Tuztaş, A. H. (2020). Sheep-goats and shepherds relationship in Anatolia in respective to magic, mysticism and festive. İçinde M. Maeva, Y. Erolova, P. Stoyanova, M. Hristova, & V. Ivanova (Der.), Between the worlds: Magic, miracles, and mysticism (Vol. 2, pp. 370–384). Sofia: IEFSEM – BAS & Paradigma.
31. Isler Kerenyi, C. (2007). Dionysos in archaic Greece: An understanding through images. Leiden: Brill.
32. İbn Haldun. (1982). Mukaddime (S. Uludağ, Haz.; 2 cilt). İstanbul: Dergâh Yayınları.
33. Jones, E. M. (1994). Dionysos rising: The birth of cultural revolution out of the spirit of music. San Francisco: Ignatius Press.
34. Kerényi, K. (1996). Dionysos: Archetypal image of indestructible life. Princeton, NJ: Princeton University Press.
35. Khazanov, A. M. (2015). Göçebe ve dış dünya (Ö. Suveren, Çev.). İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
36. Koca, S. (2002a). Eski Türklerde sosyal ve ekonomik hayat. İçinde Türkler (Cilt 3, s. 15–37). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
37. Koca, S. (2002b). Türklerde hayvancılık ve ekonomik yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Kutlu, M. M. (1987). Şavaklı Türkmenlerde göçer hayvancılık. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
39. Malamis, D. (2025). The Orphic hymns: Poetry and genre, with a critical text and translation. Leiden: Brill.
40. Manly, W. M. (1963). Shepherds and prophets: Religious unity in the Towneley Secunda Pastorum. PMLA/Publications of the Modern Language Association of America, 78(3), 151–155. https://doi.org/10.2307/460856
41. Mohrmann, R. E. (2008). Anniversaries and jubilees: Changing celebratory customs in modern times. Ethnologia Europaea: Journal of European Ethnology, 36(2), 16–25. https://www.mtp.hum.ku.dk/details.asp?eln=300220
42. Özdemir, C., & Kaplan, D. (2013). Çobanlık ve çoban gözüyle arazi: Mikail Kaplan ve Aşağı Çamlı Köyü örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(27), 442–459.
43. Özgen, H. N. (2007). Devlet, sınır, aşiret: Aşiretin teknik bir kimlik olarak yeniden inşası. Toplum ve Bilim, 108, 239–261.
44. Park, R. (1912). The evil eye, thanatology, and other essays. Boston: R. G. Badger.
45. Phillip, G. C. (2007). Like sheep without a shepherd: The shepherd metaphor & its primacy for biblical leadership [Unpublished master’s thesis].
46. Propp, V. (1968). Morphology of the folktale. Austin: University of Texas Press.
47. Robertson, N. (1993). Athens’ festival of the new wine. Harvard Studies in Classical Philology, 95, 197–250.
48. Taburoğlu, Ö. (2021). Nazar: Başkaları nasıl görür? İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
49. Taner, M. (2011). Burdur ili tanıtım rehberi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://burdur.ktb.gov.tr/Eklenti/45961,burdurrehberturk.pdf?1
50. Tatlıcan, N. (2023). Türk kültüründe çobanlık ve sembolizmi. İstanbul: Kültür Araştırmaları Enstitüsü.
51. Tezcan, M. (2019). Memleketimizde köy yaşantısının bazı toplumsal sorunları ve çözüm yolları. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 2(1), 125–153. https://doi.org/10.1501/egifak_0000000261
52. Thevenin, M. (2011). Kurdish transhumance: Pastoral practices in South-East Turkey. Pastoralism, 1, 1–23. https://doi.org/10.1186/2041-7136-1-23
53. TRT. (2015). “Yünüm Böğet” Anadolu’da Zaman [Belgesel]. Ankara: TRT. https://www.youtube.com/watch?v=Bf0ACF5gIyI&t=31s
54. Turan, S. (2022). Derviş Zaim filmlerinin ekoeleştirel yaklaşımla incelenmesi: Devir, Balık ve Rüya. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 199–223.
55. Turner, V. (2018). Ritüeller: Yapı ve anti-yapı. İstanbul: İthaki Yayınları.
56. Türk, H. B. (2012). Çoban ve kral. İstanbul: İletişim Yayınları.
57. Türkyılmaz, A. (2013). Anadolu öncesi Türklerde su kültü ve günümüzdeki yansımaları. Bilim ve Kültür – Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi, 1(4), 83–100.
58. Van Bruinessen, M. (2013). Ağa, şeyh, devlet. İstanbul: İletişim Yayınları.
59. Van Gennep, A. (2022). Geçiş ritleri. İstanbul: Nora Yayınları.
60. Wreschner, E. E., Bolton, R., Butzer, K. W., Delporte, H., Häusler, A., Heinrich, A., Jacobson-Widding, A., Malinowski, T., Masset, C., Miller, S. F., Ronen, A., Solecki, R., Stephenson, P. H., Thomas, L. L., & Zollinger, H. (1980). Red ochre and human evolution: A case for discussion [and comments and reply]. Current Anthropology, 21(5), 631–644. https://www.academia.edu/31791387/Red_Ochre_and_Human_Evolution_A_Case_for_Discussion_and_Comments_and_Reply
61. Yale, C. H. (1898). The evil eye. Washington, DC: Grossmann & Strafford Printers.
62. Yıldırım, A. (2024). Gelenek, ritüel ve performans: Yünüm Böğet. İçinde S. Baysan (Ed.), Sosyal bilimler alanında akademik analizler (s. 114–154). Afyonkarahisar: Yaz Yayınları.
63. Zaim, D. (Yönetmen). (2012). Devir [Film]. İstanbul: Zaim Prodüksiyon. https://www.youtube.com/watch?v=BwFYzUuelnA
64. Zeybek, S. O. (2016). Fennî ormancılığın keçiler ve köylülerle imtihanı: Sömürge imparatorluklarından ulus devletlere orman koruma. Toplum ve Bilim, 137, 129–153.