TÜRKİYE'DE ÇOCUK ALGISI VE ÇOCUKLARA YÖNELİK AYRIMCILIK: EBEVEYN TUTUMLARI VE SÖYLEMLERİ ÜZERİNE NİTELİKSEL BİR ARAŞTIRMA

Yıl 2025, Sayı: 50, 229 - 256, 26.11.2025

Asena Öztürk , Elif Sabahat Uyar

https://doi.org/10.59572/sosder.1789280

Öz

Yetişkin merkezli toplumlarda çocuklara yönelik ayrımcılık farklı biçimlerde ortaya çıkmaktadır. Bu çalışma, Türkiye’de orta sınıf ebeveynlerin çocuklarına yönelik tutum ve söylemlerini inceleyerek alana niteliksel bir katkı sunmaktadır. Makalenin kuramsal çerçevesi çocukluk olgusunun bağlamsallığını vurgulayan tarihsel araştırmalar, yeni çocukluk sosyolojisi ve childism kavramı üzerine güncel tartışmalardan beslenmektedir. Bu perspektifle, 2023 yazında Eskişehir’de 7–12 yaş aralığında çocuğu olan ebeveynlerle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, ebeveynlik pratiklerinde yetişkin merkezli toplumsal yapının kalıplaşmış izlerine ve ebeveyn deneyimlerinin toplumsal cinsiyet rejimi ile sosyal politika sistemi gibi yapısal koşullarla ilişkisine ışık tutmaktadır. Ayrımcı söylemler özellikle ebeveynlerin gençlerle ilgili kalıp yargılarında, kriz anlarına dair anlatılarında ve benimsedikleri toplumsal değerleri aktarma misyonlarında karşımıza çıkmaktadır. Araştırma, ebeveyn anlatılarındaki örüntüleri inceleyerek çocukluk sosyolojisi ve ayrımcılık literatürüne katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ayrımcılık , Childism , Çocukluk Sosyolojisi , Ebeveynlik , Çocuk

Perceptions of Childhood and Discrimination Against Children in Turkey: A Qualitative Study on Parental Attitudes and Discourses

Öz

In adult-centered societies, discrimination against children manifests in various forms. This study provides a qualitative contribution to the field by examining the attitudes and discourses of middle-class parents in Turkey toward their children. The theoretical framework of the article is informed by historical research emphasizing the contextual nature of childhood, as well as contemporary debates on the new sociology of childhood and the concept of childism. From this perspective, semi-structured interviews were conducted in Eskişehir during the summer of 2023 with parents of children aged 7 to 12. The findings shed light on the persistent traces of adult-centered social structures in parenting practices and on how parental experiences are shaped by structural conditions such as gender regimes and social policy systems. Discriminatory discourses particularly emerge in parents’ stereotypes about youth, their narratives of moments of crisis, and their perceived mission to transmit social values. By analyzing the patterns embedded in parental narratives, this research contributes to the literature on the sociology of childhood and discrimination.

Anahtar Kelimeler

Discrimination , Childism , Sociology of Childhood , Parenting , Child

Kaynakça

• Altuntaş, B. (2021). Mendile, simite, boyaya, çöpe... Ankara sokaklarında çalışan çocuklar. İletişim Yayınları.
• Ariès, P. (1962). Centuries of childhood. London: Jonathan Cape Ltd.
• Aydoğmuş Ördem, Ö. (2020). Çocukluk sosyolojisi: Paradigmalar, paradokslar, eleştiriler. İstanbul: Çizgi Kitabevi Yayınları.
• Aydoğmuş Ördem, Ö. (2010). Türkiye’de çocukluk sosyolojisi. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(31), 4469–4492.
• Baločkaitė, R. (2012). Childism: Confronting prejudice against children by Elisabeth Young-Bruehl. Yale University Press, 517–519.
• Bora, A., Binici, S., & Demiral, S. (2022). Çocuklardan taraf olmak: Çocuk düşmanlığına karşı çocukizm. Cogito: Çocuk düşüncesi, 68–94.
• Corsaro, W. A. (2015). The sociology of childhood. SAGE.
• Corsaro, W. A. (2018). Children’s worlds: Developing social understanding. Routledge.
• Çayır, K., & Ayan, M. (2018). Ayrımcılık: Çok boyutlu yaklaşımlar. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Çelenk, S. (2010). Ayrımcılık ve medya. İçinde B. Çaplı & H. Tuncel (Ed.), Televizyon haberciliğinde etik sorunlar (s. 211–228). Ankara: Fersa Matbaacılık.
• Dalfidan, F. (2020). Sosyolojide çocukluğun ve çocukların yeri: Çocukluk sosyolojisinin erken dönem kurumsallaşma sorunları üzerine bir tartışma. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 5(2), 103–123.
• Dikmen Özarslan, A. (2016). Çocuk ve çocukluk sosyolojisi. İstanbul: Resse Yayınları.
• Dikmen Özarslan, A. (2023). Childism (çocuk düşmanlığı/çocukizm) kavramı ve Covid-19 pandemisinin bu bağlamda değerlendirilmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(2), 816–843.
• Dikmen Özarslan, A. (2020). Yaş ayrımcılığı. İçinde 2. Uluslararası Ayrımcılık Konferansı (s. 153–161). İstanbul: Eşit Haklar İçin İzleme Derneği.
• Erdoğan, T., & Vakıf, B. (2020). Çocukluk sosyolojisinin tarihsel gelişimi ve kuramsal temelleri. SEFAD, 461–486.
• Ezmeci, F., & Çoban Söylemez, E. T. (2017). Çocukların yer aldığı reklamların çocuklara ve yetişkinlere verilen mesajlar, roller ve cinsiyete yönelik ayrımcılık unsurları açısından incelenmesi. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, 26, 247–279.
• Federici, S. (2012). Revolution at point zero: Housework, reproduction, and feminist struggle. PM Press.
• Güçlü, S. (2016). Çocukluk ve çocukluğun sosyolojisi bağlamında çocuk hakları. Sosyoloji Dergisi, Armağan sayısı, 1–22.
• Gürdal Demir, A. (2013). Sosyolojinin ihmal edilen kategorisi çocuklar üzerinden çocukluk sosyolojisine ve sosyolojiye bakmak. İş, Güç: Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 15(4), 1–26.
• Hochschild, A. R. (1989). The second shift: Working families and the revolution at home. Viking.
• Honeyman, S. (2013). [Review of the book Childism: Confronting prejudice against children, by E. Young-Bruehl]. Children’s Literature Association Quarterly, 38(1), 126–129.
• James, A., Jenks, C., & Prout, A. (1998). Theorizing childhood. Teachers College Press.
• James, A., & Prout, A. (Ed.). (1997). Constructing and reconstructing childhood: Contemporary issues in the sociological study of childhood (2. bs.). Routledge. (İlk baskı 1990)
• James, A. (2013). Socialising children. Palgrave Macmillan.
• Jenks, C. (2005). Childhood: Critical concepts in sociology. RoutledgeFalmer.
• Karabıyık, M. S. (2019). Yeni sosyolojilere doğru imkân ve fırsatlar: Bir disiplin olarak çocukluk sosyolojisi. Çocuk ve Medeniyet Dergisi, 1, 163–178.
• Kaya, N. (2018). İyi aile yoktur. İstanbul: İthaki Yayınları.
• Koçer, D. N. (2020). İdeal çocuk’tan “küresel tüketici”ye: Türkiye’de çocuk dergileri ve çocuk imgesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 31(13), 1218–1237.
• Huggins-Hoyt, K. Y. (2014). Review of Childism: Confronting prejudice against children, by E. Young-Bruehl. Journal of Human Behavior in the Social Environment, 24(3), 415–416.
• Mamur Işıkçı, Y. (2015). Çocuk gözüyle Türkiye’de çocuk hakları sorunu. Ankara: Serya Yayıncılık.
• Mayall, B. (Ed.). (1994). Children’s childhoods: Observed and experienced. Psychology Press.
• Myles, A. (2015). Casting light on childism: Recognizing, resisting and transforming prejudice and oppression against children (Doktora tezi). Widener University.
• Onur, B. (2007). Çocuk, tarih ve toplum. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Onur, B. (2005). Türkiye’de çocukluğun tarihi. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
• Osho. (2006). Çocuk: Kendin olma özgürlüğü (M. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Hayat Yayınları.
• Pamuk, D. (2018). Yaş ve toplumsal cinsiyetin kesişimselliği: Toplumsal cinsiyeti ve yaşı oluşturma. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 74–84.
• Postman, N. (1995). Çocukluğun yok oluşu (K. İnal, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
• Prout, A. (2005). The future of childhood: Towards the interdisciplinary study of children. RoutledgeFalmer.
• Spyrou, S. (2021). A preliminary call for a critical public childhood studies. Childhood, 28(2), 181–185.
• Şenol, D., & Taş, S. (2020). Çocukluğa yönelik sosyolojik teorilerin paradigma düzeyinde sınıflandırılması. Ekev Akademi Dergisi, 185–202.
• Şirin, M. R. (2019). Değişen çocuk ve çocukluk (Biraz tarih ve felsefe, biraz sosyoloji ve çocuk sosyolojisi). Çocuk ve Medeniyet, 1, 5–39.
• Tezcan, M. (2012). Çocuk sosyolojisi. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Tunçay, G. Y. (2020). Toplumda yaşa bağlı ayrımcılık. Avrasya Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(1), 1–5.
• UNICEF. (t.y.). Çocuklar için bilgi: Çocuk hakları hakkında. 6 Ocak 2024 tarihinde https://www.unicefturk.org/ adresinden erişildi.
• Ünlütürk, Ç. (2023). Bakım yükü kimin yükü? Türkiye’de çocuk bakım rejimi. İktisat ve Toplum Dergisi, 149, 44–56.
• Veale, A. (2005). Creative methodologies in participatory research with children. In Researching children’s experience: Approaches and methods (pp. 253–272).
• Young-Bruehl, E. (2021). Çocuk düşmanlığı: Çocuklara karşı önyargıyla yüzleşme (A. Bora, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Wadsworth, S. (2015). The year of the child: Children’s literature, childhood studies, and the turn to childism. American Literary History, 27(2), 331–341.
• Wall, J. (2013). Childism: The challenge of childhood to ethics and the humanities. In A. M. Duane (Ed.), The children’s table: Childhood studies and the humanities (pp. 68–84). University of Georgia Press.