ELEŞKİRT (AĞRI) ÇEVRESİNDEKİ KÖY YERLEŞMELERİNİN ADLARININ DEĞİŞİM SÜRECİ VE TOPONOMİK ANALİZİ
Öz
Yaşanılan ortamlara ilişkin insanların geçmişten bugüne en fazla merak ettikleri konuların
başında yer adları ve bu yer adlarının ne anlam ifade ettiği konusu gelmektedir.
Yerleşim merkezlerine ait isimler çoğu kez geçmişte yaşananları, bugünü ve doğal çevreyi
anlamlı kılar. Yer adları, özellikle kültürel coğrafya çalışmalarına katkı sağlamaktadır.
Bir yerleşim yerine ait adlandırmalar o bölgenin mazisi, coğrafi özellikleri, insan özellikleri ve
düşünme biçimleri hakkında ipuçları verir. Başka bir deyişle geçmişin mekânda
yeniden ruh bulup canlanması ile yer adları da o yerleşim merkezinde ete kemiğe bürünürler. Bu çalışmada
Eleşkirt ve çevresindeki köy yerleşmelerinin geçmişten bugüne isimlerinin ortaya çıkışı ve
bu isimlerde tarihsel süreç içerisinde yaşanan değişimler üzerinde
durulmuştur. Ayrıca mevcut köy adlarının toponomik incelemesi yapılarak adlandırmaların nasıl ve neye göre
yapıldığı da gözler önüne serilmeye çalışılmıştır. Durum çalışması deseni ile yapılan
bu araştırmada, köy adlarının tarihsel değişim süreci incelenirken
doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Güncel köy adlarının toponomik inceleme
ve sınıflandırması yapılırken ise Gülensoy (1998) tarafından, Anadolu coğrafyasındaki
yaşam merkezlerinin isimlerinin tasnifindeki kıstaslar kullanılmıştır. Yapılan incelemeler
sonucunda geçmişten bugüne birçok medeniyete ev sahipliği yapan Eleşkirt ve çevresindeki köylerin
adlarının %84’lük bir oranda değişime uğradığı ve yeni isimleri ile eski
isimleri arasında anlamsal olarak önemli farklılıklar bulunduğu tespit edilmiştir. Eleşkirt ve çevresindeki
köy isimlerinin toponomik analizi yapıldığında ise su kaynakları, litolojik
özellikler, topoğrafya özellikleri, iklim koşulları gibi doğal ve fiziki koşulların etkisinin
olduğu, aynı zamanda bunun yanında tarihi faktörler ile özellikle Cumhuriyet döneminde
milli değerlerin yani egemen devlet gücünün de etkili olduğu görülmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Acaroğlu, T. (2006). Balkanlarda Türkçe yer adları kılavuzu. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
- Açıkel, A. (2003). Artukabad kazası yer adları (1455-1600). Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 20(2), 181-202.
- Ağrı Valiliği. (2021, Ocak). T.C. Ağrı Valiliği. http://www.agri.gov.tr/eleskirt adresinden 15 Ocak 2021’de alınmıştır.
- Akar, A. (2006). Renge bağlı yer adlandırmalarında Muğla örneği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(20), 51-63.
- Altunışık, İ. (2009). Coğrafi bakımdan Batman ili yer adları. Yüksek lisans tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Başkan, Ö. (1970). Türkiye köy adları üzerine bir deneme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 18, 237 - 251.
- Bilgin, N. (2011). Sosyal düşüncede kent kimliği. İdeal Kent Araştırmaları Dergisi, 3, 20-47.
- Çetin, Y. (2010). Eski bir osmanlı kaza merkezi olan eleşkirt toprakkale köyü'nde osmanlı dönemi mezarlıkları ve mezar taşları. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 21, 35- 53.
- Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1947). Ağrı'nın Eleşkirt ilçesine bağlı Yığıntepe, Mollaosman, Veretek ve Gevrigejo köylerinin Merkez ilçeye bağlanması. Fon Kodu: 30.11.1.0, Yer No: 189.4.4.
- Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1949). Ağrı'nın Eleşkirt ilçesine bağlı Amat, Keşiş ve Soğan köylerinin, AğrıMerkez bucağına bağlanması. Fon Kodu: 30.11.1.0, Yer No: 204.10.7.