OSMANLI YAHUDİLERİ BASININA (1850-1922) DAİR TÜRKÇE LİTERATÜR ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME
Öz
Osmanlıda yazılı basının ilk örnekleri olan gazete ve dergiler, Osmanlı coğrafyasında yaşayan hemen her etnik ve dini topluluk tarafından birçok amaçla önemli bir iletişim görevi görmüştür. Bu nedenle Osmanlı tarihi alanında gazete ve dergiler özellikle de son yıllarda önemli bir bilgi edinme mecrası olarak kullanılmaktadır. Aynı durum Osmanlı Yahudileri çalışmaları tarihi için de geçerlidir. Osmanlı Yahudilerinin üretmiş olduğu yazılı basın örnekleri bu anlamda yalnız Yahudilerin değil, Osmanlı'nın özellikle de son yüzyılının anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır. Zira, 1492’deki büyük göçün ardından oldukça kalabalıklaşan Yahudi nüfusu, Osmanlıda özellikle de yönetsel ve ekonomik alanlarda önemli roller oynamış; Osmanlı, dünya Yahudileri için de önemli bir sosyal, ekonomik, dinsel ve kültürel merkez haline gelmiştir. Bu çalışmada, konu bu kadar önemli iken, Türkçe literatür bu yazılı basın ürünleri hakkında ne ölçüde bilgi üretmiştir; bu bilginin içeriği, çerçevesi, sınırları ve sınırlılıkları nelerdir; alanda ihtiyaç duyulan bilgi üretim süreçleri nelerdir gibi sorulara yanıtlar aranmıştır. Bu amaçla, Türkçe literatüre yansıdığı kadarıyla Osmanlı Yahudileri tarafından çıkarılmış olan gazete ve dergilere dair bilgiler karşılaştırmalı olarak derlenmiş, alandaki sorunlar ve eksiklikler tartışılmıştır. Türkçe literatürde Osmanlı Yahudileri tarihine dair birincil kaynaklardan yapılan çalışmaların, konunun önemine rağmen, oldukça az olduğu, literatürde var olan çoğu çalışmanın başka dillerden çeviriler olduğu, bunlar arasında da ihtilaflı bilgilerin var olduğu görülmüştür.
Anahtar Kelimeler
İletişim Bilimleri, Basın Tarihi, Osmanlı Yahudi Basını, Ladino, Raşi, Yidiş
Kaynakça
- Akyıldız, A. (1998). Yakınçağ Osmanlı sosyo-ekonomik tarihi araştırmalarında kaynak sorunları: arşiv ve arşiv dışı malzemenin önemi. İslam Araştırmaları Dergisi, 2, 165-170.
- Alemdar, K. (1981). Türkiye’de çağdaş haberleşmenin tarihsel kökenleri: iletişim sosyolojisinin temelleri üzerine bir deneme. Ankara: AİTİA Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Yüksek Okulu Basımevi.
- Anastassiadou, M. (2001). Tanzimat çağında bir Osmanlı şehri: Selanik. (Çev. I. Ergüden). (1. Basım). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Eserin orijinali 1997’de yayımlandı).
- Atuk, F.G. (2019). 19. Yüzyıl’da Selanik’te yayımlanan bir gazete: Selanik. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 48, 308-342.
- Bali, R.N. (2009). Unutulmuş bir Yahudi gazeteci: Avram Benaroya, hayatı ve anıları. İstanbul: 47 Numara Yayıncılık.
- Bali, R.N. (2013). Osmanlı ve Türk Yahudileri araştırmaları: engeller, imkânlar, kaynaklar. http://www.rifatbali.com/images/stories/dokumanlar/osmanli_turk_yah_arastir.pdf, ad- resinden 27.04.2020 tarihinde alınmıştır.
- Benbanaste, N. (1998). Örneklerle Türk Musevi basınının tarihçesi. İstanbul: Sümbül Basımevi.
- Besalel, Y. (1999). Osmanlı ve Türk Yahudileri. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayım A.Ş.
- Birmizrahi, R. (2006). Babalarımızın gazetelerinden (Çev. N. Bivas ve L. Keribar) İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın. (Eserin orijinali 2006’da yayımlandı).
- Blech, R.B. (2004). Geçmişten günümüze Yahudi tarihi ve kültürü. (Çev. E.S. Vali) İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş. (Eserin orijinali 2004’te yayım- landı).