OSMANLI İMPARATORLUĞU'NDA HALK SAĞLIĞI VE KORUYUCU HEKİMLİK: AİLE TABABETİNİN DERECE-İ EHEMMİYETİ ÖRNEĞİ
Öz
Osmanlı toplumunda sağlık eğitimi ve koruyucu hekimlik anlayışının gelişimini daha yakından görmek, yalnızca tıbbî gelişmeleri değil, aynı zamanda sosyal yaşamın ve aile yapısının dinamiklerini de anlamak açısından önemlidir. Bu makalede, Dr. Ahmet Şükrü’nün 1904 yılında yayımlanan “Aile Tababetinin Derece-i Ehemmiyeti” adlı eseri temel alınarak, Osmanlı’da aile sağlığı, koruyucu hekimlik ve sağlık bilinci tematik olarak ele alınmıştır. Araştırmada nitel analiz yöntemi tercih edilmiş hem tarihsel bağlamı kavramak hem de metnin içerdiği pratik önerileri incelemek amacıyla eserin Osmanlıca orijinali ile Türkçe çevirisi karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş, her iki dildeki metin ayrıntılı biçimde incelenerek, dönemin sağlık pratiklerine ve aile yapısına ilişkin anlatılar sistematik şekilde kodlanmıştır. Sonuçlara bakıldığında, temizlik alışkanlıklarından mizaca dayalı tedavilere kadar pek çok konuda verilen önerilerin, toplumsal sağlığın bütünsel biçimde korunmasına yönelik bir bakış açısı taşıdığı görülmektedir. Ayrıca aile üyelerinin sağlığını merkeze alan koruyucu hekimlik yaklaşımının Osmanlı’da halk sağlığının temel direklerinden biri olduğu dikkat çekmektedir. Eserde ortaya konulan yaklaşımın, günümüz koruyucu sağlık uygulamalarına ışık tutabilecek nitelikte olduğu düşünülmektedir.
Anahtar Kelimeler
Aile tababeti, Halk sağlığı, Koruyucu hekimlik, Osmanlı, Sağlık eğitimi, Tıp tarihi
Kaynakça
- A-Rahim, Y. I. (2025). Bowel preparation before colonoscopy in adults. UpToDate. https://www.uptodate.com/contents/bowel-preparation-before-colonoscopy-in-adults [Erişim Tarihi: 21.09.2025].
- Başbakanlık Osmanlı arşivi,DH.MKT. 1311-56, H-23-03-1287. (1311).
- Çavdar, N., & Karcı, E. (2014). XIX. Yüzyil Osmanlı sağlık teşkilatlanması’na dair bibli̇yografik bir deneme. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(4), 255-286.
- Çayır, K. (2021). II. Abdülhamid dönemi̇nde bulaşıcı hastalıklara karşı alınacak korunma ve temizlik tedbirleri hakkında hazırlanan bir nizâmnâme ve değerlendirilmesi. İçinde İslâm’da sağlık ve koruyucu hekimlik (ss. 381-394). Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi. https://www.agri.edu.tr/upload/islamiilimlerfakultesidetay260/sa%C4%9Fl%C4%B1k%20kitap%20t%C3%BCm%2013.09.2021.pdf [Erişim tarihi: 22.10.2025].
- Demirhan, G., & Konukman, F. (2012). Selim Sırrı Tarcan: A Pioneer in the Development of Physical Education and Sports in Turkey. Physical Culture and Sport. Studies and Research, 54(1), 41-48. https://doi.org/10.2478/v10141-012-0005-4
- Desnonsan, A. S. (1890). Aile tâbibi (İlk Baskı). Kitapçı Arakil.
- Doğan, H., & Hot, İ. (2006). Difteri aşısı: Koruyucu hekimlik tarihinden bir örnek. Cerrahpaşa Tıp Dergisi, 37(3), 110-114.
- Erden, F. (1939). Türk hekimleri jübilesi. Kader Basım Evi.
- Erken, A. (2019). Tarihsel bir süreklilik olarak “Türklerde tebabet”: Süheyl ünver ve tıp tarihi enstitüsü. Darulfunun Ilahiyat, Özel Sayı, 151-170. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/917907
- Fahri Paşa, M. (1907). Tıbb-ı Nebeviden bir hediye tababet ve hıfz-ı sıhhat. y.y.