POLITICAL AND SOCIAL DEVELOPMENTS IN ḤARRĀN DURING THE AYYŪBID PERIOD (1182-1260)
Öz
This study aims to examine the political and social developments in Ḥarrān during the Ayyubid period (1182-1260 CE). The research focuses on revealing Ḥarrān's position under Ayyubid rule, beginning with the process that started when Muẓaffar al-Dīn Gökböri, the last ruler of the Begteginids, pledged allegiance to Ṣalāḥ al-Dīnal-Ayyûbî. The study adopts the historical research method, employing descriptive and analytical approaches to examine Ḥarrān's position during the Ayyubid period. Additionally, the city's political, social, and cultural transformation has been analyzed through periodical analysis methodology. In this context, primary sources such as Ibn Jubayr's Riḥla, Ibn Shaddād's al-A'lāq al-Khaṭīra, Ibn Wāṣil's Mufarrij al-Kurūb, and Ibn al-Athīr's al-Kāmil have been utilized. Particularly, the direct observational data obtained from Ibn Jubayr's and Ibn Shaddād's visits to the city played a significant role in the analysis of social life. The research reveals that Ḥarrān experienced one of its most brilliant periods in history during the Ayyubid era. The process that began with Gökböri's submission to Ṣalāḥ al-Dīn in 578/1182 transformed Ḥarrān into a strategic base for the Ayyubid army's military activities directed toward the al-Jazīra and Mosul regions. Ṣalāḥ al-Dīn's use of Ḥarrān as his headquarters and his residence there during his illness increased the city's political importance. Through the Treaty of Ḥarrān in 581/1186, the political unity that had disintegrated after Nūr al-Dīn Zangī's death was reestablished, bringing Southeast Anatolia and Northern Iraq entirely under Ayyubid dominion. This treaty also laid the groundwork for Ṣalāḥ al-Dīn's launch of his comprehensive jihad movement against the Crusaders. After Ṣalāḥ al-Dīn's death, the city became the center of al-Malik al-ʿĀdil's possessions east of the Euphrates, later coming under al-Kāmil's rule and contributing to the expansion of regional power. The activities of the Khwārazm-Shāhs in the region from 635/1237 onward and their use of Ḥarrān as a base demonstrate that the city maintained its military-strategic position. After their defeat against the Bilād al-Shām-based Ayyubid forces in the Battle of Ruḥā in 638/1241, the Khwārazmians were forced to leave Diyār Muḍar. Following this victory, Ḥarrān passed to the control of the Aleppo Ayyubids and remained under their rule until the Mongol invasion of 658/1260.
Anahtar Kelimeler
Ayyūbids, al-Jazīra, Ḥarrān, Ṣalāḥ al-Dīn al-Ayyūbī, Khwārizmiāns
Eyyûbîler Döneminde Harran'da Siyasi ve Sosyal Gelişmeler (1182-1260)
Öz
Bu çalışma, Eyyûbîler döneminde (1182-1260) Harran’daki siyasi ve sosyal gelişmeleri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Begteginliler’in son hükümdarı Muzafferüddîn Gökböri'nin Sultan Selâhaddîn'e bağlılığı ile başlayan süreç çerçevesinde Harran'ın Eyyûbî hâkimiyetindeki konumunu ortaya koymaya odaklanmaktadır. Çalışmada tarihsel araştırma yöntemi benimsenmiş, betimleyici ve analitik yaklaşımlarla Harran'ın Eyyûbîler dönemindeki konumu ele alınmıştır. Ayrıca dönemsel analiz yöntemiyle şehrin siyasi, sosyal ve kültürel dönüşümü incelenmiştir. Bu bağlamda İbn Cübeyr'in Rihle'si, İbn Şeddâd'ın el-A'lâkü'l-Hatîre'si, İbn Vâsıl'ın Müferricü'l-Kürûb'u, İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil'i gibi birincil kaynaklar kullanılmıştır. Özellikle İbn Cübeyr ve İbn Şeddâd'ın şehre yaptıkları ziyaretlerden elde edilen doğrudan gözlem verileri sosyal hayat analizinde önemli bir rol oynamıştır. Araştırma, Harran'ın Eyyûbîler döneminde tarihinin en parlak dönemlerinden birini yaşadığını ortaya koymaktadır. 578/1182'de Gökböri'nin Selâhaddîn'e tabi olması ile başlayan süreç, Harran’ı Eyyûbî ordusunun el-Cezîre ve Musul bölgelerine yönelik askerî faaliyetlerinin stratejik üssü haline getirmiştir. Selâhaddîn'in Harran'ı karargâh olarak kullanması ve hastalığı esnasında burada ikâmet etmesi, şehrin siyasi önemini artırmıştır. 581/1186 Harran Anlaşması ile Nûreddîn Zengî’nin ölümünden sonra dağılan siyasi birlik yeniden tesis edilerek Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Irak tamamen Eyyûbî hâkimiyetine girmiştir. Bu anlaşma aynı zamanda Selâhaddîn'in Haçlılara karşı geniş çaplı cihad hareketini başlatmasına zemin hazırlamıştır. Selâhaddîn'in vefatından sonra şehir, el-Melikü'l-Âdil'in Fırat'ın doğusundaki varlıklarının merkezi olmuş, daha sonra el-Kâmil'in hâkimiyeti altına girerek bölgesel gücün genişlemesine katkıda bulunmuştur. Hârizmlilerin 635/1237'den itibaren bölgedeki faaliyetleri ve Harran'ı üs olarak kullanmaları, şehrin askerî-stratejik konumunu koruduğunu göstermektedir. 638/1241 yılındaki Ruha Savaşında, Bilâdüşşâm merkezli Eyyûbî kuvvetlerine yenilen Hârizmliler Diyârımudar’ı terk etmek zorunda kalmış, bu savaştan sonra Halep Eyyûbîlerinin hâkimiyetine geçen Harran, 658/1260 Moğol istilasına kadar bu statüsünü sürdürmüştür.
Anahtar Kelimeler
Eyyûbîler, el-Cezîre, Harran, Selâhaddîn-i Eyyûbi, Hârizmliler