MAĞRİB’TE EŞʿARÎLİĞİN İNŞA SÜRECİ: ERKEN DÖNEM TARTIŞMA ALANLARI VE ÂLİMLERİ

Eşʿarîlik, aklî ve naklî delillere dayanan, İslam düşüncesinin Doğu coğrafyasında ortaya çıkan önemli bir kelâm mezhebidir. Hicrî IV. yüzyıldan itibaren Ehl-i Sünnet kelâmının en güçlü temsilcilerinden biri hâline gelen bu mezhep, zamanla çeşitli siyasî, ilmî ve toplumsal dinamiklerin etkisiyle Mağrib bölgesinde de kurumsallaşma sürecine girmiştir. Bu çalışma, Eşʿarîliğin Mağrib’teki inşa sürecine zemin hazırlayan dinî, fikrî ve toplumsal etkenleri ele almaktadır. Özellikle kelâmî meselelere ilgi duyan Mâlikî âlimlerin katkıları ve dönemin ilmî çevrelerinde gerçekleşen tartışmalar ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca, Eşʿarî düşüncesinin Mağrib’e intikalini mümkün kılan zihnî ve ilmî altyapının oluşumuna etki eden unsurlar analiz edilmiştir. Bu noktada, Mağrib toplumunun kelâmî düşünceye yönelik hazırbulunuşluk düzeyi ortaya konmuş; sürecin şekillenmesinde erken dönem âlimlerinin üstlendiği roller ile aralarındaki kelâmî münazaralar değerlendirilmiştir. Çalışmada ayrıca, Mağrib’in kelâmî zihniyet dünyasının teşekkülünde etkili olan tartışma alanlarına yer verilmiş; özellikle Allah’ın sıfatları, insan fiilleri ve kader gibi temel meseleler etrafında gelişen görüş ayrılıkları hem teorik düzlemde hem de siyasî bağlam içerisinde sistematik bir şekilde ele alınmıştır. Kelâm ilminin doğasına uygun yöntemlerle yürütülen bu araştırmada, güvenilir sonuçlara ulaşmak amacıyla şahıs merkezli bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu çerçevede, Mağrib bölgesinde etkili olmuş âlimler çeşitli terâcim kaynakları üzerinden incelenmiş ve özellikle bölgeye dair klasik eserler öncelikli olarak kullanılmıştır. Söz konusu kaynaklarda yer alan âlimlerin ilmî faaliyetleri ve aralarındaki kelâmî tartışmalar analiz edilerek, Eşʿarîliğin Mağrib’teki ön inşa sürecinde bireylerin belirleyici rolü ortaya konmuştur. Mağribli âlimlerin faaliyetlerinden hareketle, bölgede Selefî eğilimlerden kelâmî yaklaşımlara geçiş süreci ile bu dönüşümü mümkün kılan entelektüel altyapı ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda, Mağrib’te Eşʿarîliğin inşa sürecinin tek bir âlimin çabasıyla değil, birçok âlimin ve farklı dinamiklerin katkısıyla, aşamalı bir biçimde gerçekleştiği sonucuna ulaşılmıştır.

Ashʿarism is an important school of Islamic theology that emerged in the eastern regions of the Islamic world, based on rational and traditional evidence. From the 4th century AH onwards, this school became one of the strongest representatives of Sunni theology and, over time, entered a process of institutionalization in the Maghreb region under the influence of various political, scientific, and social dynamics. This study examines the religious, intellectual, and social factors that paved the way for the establishment of Ash'arism in the Maghreb. In particular, the contributions of Maliki scholars interested in theological issues and the debates that took place in the scholarly circles of the period are examined in detail. Furthermore, the elements that influenced the formation of the intellectual and scientific infrastructure that enabled the transmission of Ash'ari thought to the Maghreb are analyzed. At this point, the level of readiness of Maghreb society for theological thought is revealed; the roles played by early scholars in shaping the process and the theological debates between them are evaluated. The study also covers the areas of debate that were influential in the formation of the Maghreb's theological mindset; differences of opinion, particularly around fundamental issues such as the attributes of God, human actions, and destiny, are addressed systematically both on a theoretical level and within a political context. In this research, conducted using methods appropriate to the nature of kalam studies, a person-centered approach has been adopted in order to achieve reliable results. Within this framework, scholars who were influential in the Maghreb region have been examined through various biographical sources, and classical works on the region have been used as a priority. By analyzing the scholarly activities of the scholars mentioned in these sources and the theological debates between them, the decisive role of individuals in the construction process of Ash'arism in the Maghreb has been revealed. Based on the activities of Maghreb scholars, the transition process from Salafi tendencies to theological approaches in the region and the intellectual infrastructure that enabled this transformation have been attempted to be revealed. In this regard, it has been concluded that the construction process of Ash'arism in the Maghreb did not occur through the efforts of a single scholar, but rather through the contributions of many scholars and different dynamics, in a gradual manner.