SAFEVÎ DEVLETİ’NİN İNGİLİZLERLE MÜNASEBETİ (1694-1722): YIKILIŞ DÖNEMİ

Siyasî gücünü Kızılbaş Türkmen boylarının askerî ve idarî desteğinden alan ve Kızılbaş’lığı devletin birleştirici ideolojisi olarak benimseyen Safevî Devleti, XVI. yüzyılın başlarında Azerbaycan ve İran sahasında bir Türk devleti olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Safevîler, ortak tehdit olarak gördükleri Osmanlı İmparatorluğu’na karşı denge oluşturmak amacıyla Avrupa’daki Hristiyan devletlerle diplomatik ve ticari ilişkiler geliştirmiştir. İlk dönemlerde sınırlı kalan bu temaslar, özellikle Şah I. Abbas’ın (1587-1629) saltanatı sırasında belirgin biçimde artmıştır. Şah Abbas, Osmanlıların ticaret yolları üzerindeki üstünlüğünü zayıflatmak için Basra Körfezi’nde Bender Abbas Limanı’nı inşa ettirmiş, Yahudi ve Ermeni tüccarları destekleyerek ticareti canlandırmış ve İngiltere başta olmak üzere bazı Avrupa devletleriyle ticari anlaşmalar yapmıştır. Bu uygulamalar, Safevî ekonomisinin güçlenmesini sağlamış ve devleti uluslararası ticaret sisteminde etkin bir konuma taşımıştır. Ancak Şah Abbas’ın ölümünün ardından Safevî Devleti’nde gerileme süreci başlamıştır. XVII. yüzyılın sonlarına doğru, özellikle Şah Süleyman (1666-1694) döneminde devlet; idarî zafiyetler, ekonomik sıkıntılar ve dış tehditlerle yüzleşmiştir. Hollandalıların Kişm Adası’nı işgal etmeleri ve Bender Abbas’a yönelik saldırıları karşısında Şah Süleyman, ticari çıkarları korumaya yönelik daha temkinli ve savunmacı bir dış politika izlemek zorunda kalmıştır. Şah Hüseyin’in (1694-1722) hükümdarlığı ise Safevî Devleti’nin çözülme sürecinin hız kazandığı bir dönem olarak öne çıkmıştır. Bu çalışma, Safevî Devleti’nin 9. Şahı Şah Hüseyin dönemini esas alarak İngilizlerle olan münasebetlerini, tarafların karşılıklı diplomatik ve siyasî stratejileri çerçevesinde incelemektedir. Ayrıca Basra Körfezi’nde Umman Araplarının gerçekleştirdiği saldırılar ve Safevîlerin bu tehdide karşı ittifak kurma amacıyla yürüttükleri ancak başarısızlıkla sonuçlanan diplomatik girişimler de ele alınmaktadır. Bunun yanı sıra söz konusu ilişkilerin, Safevî Devleti’nin inkıraz sürecine olan etkisi de değerlendirilmektedir. Çalışmada, Safevîlerin içsel zayıflıklarının dış müdahalelere zemin hazırladığı ve bu durumun bölgedeki güç dengelerini kalıcı biçimde etkileyen bir olguya dönüştüğü ortaya konulmaktadır.

The Safavid State, which derived its political authority from the military and administrative support of the Qizilbash Turkmen tribes and adopted Qizilbash ideology as its unifying principle, emerged in the early sixteenth century as a Turkic polity in Azerbaijan and Iran. Seeking to counterbalance the Ottoman Empire as a shared threat, the Safavids established diplomatic and commercial relations with European Christian states, a process that intensified notably during the reign of Shah Abbas I (1587-1629). Through the development of Bandar Abbas as a major port, the encouragement of Jewish and Armenian merchants, and the conclusion of commercial agreements -particularly with England- the Safavids aimed to weaken Ottoman control over regional trade routes and integrate into the global trading system. While these policies strengthened the Safavid economy in the short term, the state entered a period of decline following Shah Abbas’s death. By the late seventeenth century, during the reigns of Shah Suleiman (1666-1694) and Shah Husayn (1694-1722), the Safavid State faced increasing administrative inefficiency, economic strain, and external threats. This article focuses on the reign of Shah Husayn, the ninth Safavid ruler, examining Safavid-English relations within the context of mutual diplomatic and political strategies. It also analyzes the attacks carried out by the Omani Arabs in the Persian Gulf and the Safavids’ unsuccessful attempts to form alliances in response to this threat. The study argues that internal structural weaknesses rendered the Safavid State vulnerable to external intervention, a dynamic that significantly reshaped regional power balances and accelerated the Safavid decline.