MODERNLEŞME VE MALİ KISITLAR BAĞLAMINDA PAYAS HAPİSHANESİ (1886-1913)

This study adopts a holistic approach to examining the relationship between financial inadequacy, physical problems, overcrowding and transfers in Ottoman general prisons, with a specific focus on Payas General Prison. The content of the documents was meticulously and systematically analysed using the document analysis method. The perspectives of central and provincial administrators in response to events were compared, and studies from the modern literature were utilised. The term ‘prison’ refers to a ‘place of confinement’ or a ‘penal institution’. Prison practices have been observed in many societies since ancient times. In the Islamic era, there are accounts suggesting that the first independent prison building was constructed during the reign of Ali. The view that the first prison in Europe was established in 1595 in Amsterdam, the Netherlands, is emphasised by many researchers. The Philadelphia Prison, established in the USA in 1829, is recognised as the world’s first modern prison. The Ottomans, for their part, used old structures dating back to the Byzantine era as prisons. Although the term ‘prison’ was in use by the mid-19th century, it must be noted that Ottoman prisons were very different from the modern concept of a prison. These structures included caravanserais, sections within government buildings, private homes or shops. Most were physically dilapidated. A draft regulation dated 1880 sought to establish a standard for prisons. Part of Payas Castle, built during the reign of Selim II on the ruins of a Crusader fortress, had gradually been converted into a prison over time. Issues regarding the physical structure of the prison within the castle led to endless correspondence between provincial administrators and the central government from 1886 onwards. Moreover, these exchanges generally failed to yield any resolution to the problem. The government contented itself with advising that prisons be repaired at the lowest possible cost. Although funds were usually allocated, payments could not be made that year due to financial constraints, and the matter was even left unresolved for years. Financial constraints, physical problems, overcrowding and prisoner transfers have posed significant obstacles to the modernisation of prisons. This study contributes to the field by explaining, at a micro level and using Payas General Prison as a case study, why efforts to modernise Ottoman prisons failed.

Bu çalışma; Payas Hapishane-i Umumisi özelinde Osmanlı hapishane-i umumilerinin mali yetersizlik, fiziki sorun, izdiham ve nakil ilişkisini bütüncül bir yaklaşımla ele almıştır. Doküman analizi yöntemiyle belgelerin içeriği titiz bir şekilde sistematik olarak analiz edilmiştir. Olaylar karşısında merkezdeki ve taşradaki yöneticilerin bakış açıları karşılaştırılmış ve modern literatürdeki çalışmalar kullanılmıştır. Hapishane “haps olunan yer, ceza evi” anlamlarına gelir. Birçok toplumda ilk çağlardan itibaren hapis uygulamalarına rastlanır. İslami devirde ise ilk müstakil hapishane binasının Hz. Ali devrinde yapıldığına dair rivayetler vardır. Avrupa’da ilk hapishanenin 1595 yılında Hollanda’nın Amsterdam şehrinde kurulduğu görüşü birçok araştırmacı tarafından vurgulanır. Dünyanın ilk modern hapishanesi 1829’da ABD’de kurulan Philadelphia Hapishanesi olarak kabul edilir. Osmanlılar ise Bizans’tan kalma eski yapıları hapishane olarak kullanmışlardır. 19. yüzyıl ortalarına gelindiğinde hapishane ifadesine rastlansa da Osmanlı hapishanelerinin bugünkü hapishane kavramından çok uzak olduğunu belirtmek gerekir. Bu yapılar; hanlar, hükümet konağı içerisine bir kısım, şahıslara ait evler veya mağazalardı. Çoğu fiziki olarak dayanıksızdı. 1880 tarihli nizamname layihasıyla hapishanelere bir standart getirilmek istendi. Haçlılardan kalma kale harabesi üzerine II. Selim devrinde inşa edilen Payas Kalesi’nin bir kısmı zamanla hapishaneye dönüşmüştü. Kalede yer alan hapishanenin fiziki yapısıyla ilgili sorunlar 1886 yılından itibaren taşra yöneticileriyle merkez arasında sonu gelemeyen yazışmalara neden olmuştur. Üstelik bu yazışmalardan da genellikle sorunun çözümüne dair bir sonuç çıkmamıştır. Hükümet en az masrafla hapishanelerin tamiri yönünde nasihatte bulunmakla yetinmiştir. Genellikle ödenek çıkmış olsa da mali yetersizlikler nedeniyle o yıl ödeme yapılamamış, hatta yıllarca sürüncemede bırakılmıştır. Hapishanenin modern bir hale dönüşmesinde mali yetersizlik, fiziki sorun, izdiham ve nakiller önemli birer engel teşkil etmişlerdir. Çalışma, Payas Hapishane-i Umumisi üzerinden Osmanlı hapishanelerinin modernleştirilmesi çalışmalarının niçin başarısız olduğunu Payas Hapishanesi üzerinden mikro düzeyde açıklayarak alanına katkı sunmaktadır.