İSLAM HUKUK METODOLOJİSİ AÇISINDAN EMREDİLENİN ÎFÂSINA DAİR GENEL BİR DEĞERLENDİRME

Canlılar arasındaki iletişimin temel aracı dildir. Dil sayesinde sosyalleşilir, bağ kurulur ve toplumsal düzen için gerekli olan kurallar oluşturulur. Hem Allah ile kul hem de kişiler arasındaki hukuki ilişki de genel olarak dil sayesinde gerçekleşir. Dil ise lafızlardan meydana gelir. Toplumsal düzenin sağlanması ve sürdürülebilir kılınması adına oluşturulan kanun metinleri emirler ve nehiy/yasaklama lafızlarından oluşur. Ortak dil sayesinde bir yandan söz konusu emir ve yasaklar anlaşılırken diğer taraftan gereklerinin yerine getirilmesi ile toplumsal düzenin devamlılığı sağlanmış olur. Bu çalışmada esas olarak emre konu fillerin hangi şekillerde yerine getirileceği hususu ele alınmıştır. Çalışma iki bölüm şeklinde planlanmıştır. İlk bölümde unsurlarını da kapsayacak şekilde emir lafzı genel hatları ile ele alınmıştır. Ardından emrin konusu olan fiillerin mükellef tarafından nasıl îfâ edilebileceği hususuna dair kapsamlı şekilde bilgi verilmeye gayret edilmiştir. Bu süreçte mukayese ve tümevarım yönteminden yararlanılmış olup konu özelinde Hanefî-Şâfiî usul geleneği karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Ayrıca çalışma hazırlanırken imkân dâhilinde hem klasik kaynaklar hem de güncel çalışmalar taranmıştır. Sonuç olarak gerekli unsur ve şartları taşıyan bir emrin, hem ibadetler hem de hukukun diğer alanları için mükellefe îfâ yükümlülüğü getirdiği görülmüştür. Îfânın öncelikle edâ şeklinde yapılması gerektiği, bunun da üç farklı biçimde gerçekleşebileceği tespit edilmiştir. İâdenin özel bir îfâ türü olup olmadığı hususunda bazı teorik tartışmalar olsa da müstakil bir îfâ türü olarak kabul edilmesinin isabetli olacağı düşünülmektedir. Edâsı ve iâdesi için imkân bulunmayan bir emrin gereğinin mükellefin sorumluluğundan düşmediği üç farklı şekilde yapılabilecek kazâ ile bu sorumluluğun yerine getirilmesi gerektiği anlaşılmıştır.

The main instrument of communication between living creatures is language. Through language, people socialize, form bonds, and establish the rules necessary for social order. Both the relationship between Allah and the servant and the legal relationship among individuals are generally established through language. Language, in turn, consists of expressions (utterances). Legal texts created to ensure and sustain social order are composed of expressions of commands and prohibitions. Thanks to a common language, these commands and prohibitions are understood, and by fulfilling their requirements, the continuity of social order is maintained. This study mainly addresses the issue of in what ways the acts subject to commands are to be fulfilled. The study is planned in two sections. In the first section, the expression of command is discussed in general terms, including its elements. Subsequently, comprehensive information is provided on how the acts that are the subject of the command can be performed by the obligated individual. In this process, comparative and inductive methods have been utilized and the The Hanafi-Shafi‘i methodological tradition was comparatively examined with respect to the specific subject. Additionally, while preparing the study, both classical sources and current studies were reviewed as far as possible. As a result, it has been observed that a command possessing the necessary elements and conditions imposes an obligation of fulfillment upon the responsible person, both in acts of worship and in other areas of law. It has been determined that fulfillment should primarily be carried out in the form of performance, which can occur in three different ways. Although there are some theoretical debates as to whether repetition constitutes a special type of fulfillment, it is considered appropriate to accept it as an independent type of fulfillment. It has been understood that the requirement of a command for which performance and repetition are not possible does not fall from the responsibility of the obligated person, and that this responsibility must be fulfilled through compensation, which can be carried out in three different ways.