HİŞÂM b. AHMED el-VAKKAŞÎ’NİN (öl. 489/1096) ŞERH GELENEĞİNDEKİ YERİ ve et-TA‘LÎK İSİMLİ ÇALIŞMASI

Nebevî söylemlerin anlaşılmasına yönelik gayretler, Rasûlullah’ın (s.a.v.) yaşadığı dönemden itibaren dinin anlaşılması maksadıyla ileri düzeyde önemsenmiştir. Sahâbe, Rasûlullah’ın (s.a.v.) sözlerini doğru anlayabilmek maksadıyla kendisine sorular yöneltmişler ve anlamadıkları hususlarda kendisinden açıklama yapmasını istemişlerdir. Böylece sahâbe nebevî mesajların anlaşılması konusunda meydana gelecek muhtemel hataları bertaraf etmeye gayret göstermişlerdir. Öte yandan Hadis tarihi açısından çok önemli merhaleler olan tedvin ve tasnif faaliyetleri ile birlikte zengin bir hadis külliyatı elde edilmiş ve bu hadis külliyatı içinde özellikle Kütüb-i Tis‘a eserleri çok önemli bir konuma sahip olmuştur. Bu öneme binaen Kütüb-i Tis‘a eserlerinin anlaşılmasına dönük çok kıymetli çalışmalar da yapılmış ve sahâbein hadisleri kavrama temelinden yola çıkarak hadislerin anlaşılmasında ve analitik yorumlanmasında kolaylık sağlayan şerh ve ta‘lîk türü açıklayıcı telifler kaleme alınmıştır. Çalışmamız, Endülüs ilim geleneğinin önemli temsilcilerinden Hişâm b. Ahmed el-Vakkaşî’nin (öl. 489/1096), Mâlik b. Enes’e (öl. 179/795) ait olan el-Muvatta üzerine asırlar sonra yazdığı et-Ta‘lîk ‘ale’l-Muvatta fî Tefsîri Luğâtih ve Ğevâmidi ‘İrâbih ve Me‘ânîh adlı ta‘lîk eserini ele almaktadır. Vakkaşî çalışmasında Muvatta’da geçen rivayetleri sadece filolojik açıdan açıklama ve yorumlamakla sınırlı kalmamıştır. Zira Vakkaşî, Muvatta’da geçen rivayetleri ayetler, hadisler, şiir örnekleri ve fıkhî görüşler ışığında açıklamış, Muvatta râvilerinin rivayetleri arasında karşılaştırmalar yaparak filolojik tahlillerin ötesine geçen kapsayıcı ve ufuk açıcı bir yorumlama metoduyla rivayetleri anlaşılır kılmaya çalışmıştır. Çalışmanın maksadı, şerh ve ta‘lîk geleneğinde zengin bir içeriğe sahip olmasına rağmen akademik camiada yeterince tanınmayan bir eseri ve müellifini ilim çevrelerine tanıtmaktır. Dolayısıyla çalışmada yazarın açıklama ve değerlendirmelerde bulunurken izlediği yöntem, rivayetlerin düzeltilmesine yönelik yaklaşımı, rivayet hatalarının tashihi, dil eksenli açıklamalarının mahiyeti ve sonraki asırlarda telif edilen şerh literatürüne olan etkisi ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Netice itibariyle araştırma, Endülüs’ün ilmî muhitinde yetişen ve önemli hadisçilerinden olan bir muhaddisin tanınmasını amaçlamaktadır. Ayrıca hadis şerh geleneği içerisinde konumlandırılabilecek bir esere mercek tutularak şerh ve ta‘lîk, hadis literatürü ve hadis coğrafyası bakımından alana katkı sunmayı hedeflemektedir.

Efforts to understand the sayings of Prophet Muhammad (peace be upon him) were regarded as highly important by his Companions during his lifetime. They listened carefully to his words, asked questions to ensure proper understanding, and sought clarification on unclear matters. In this way, they aimed to prevent misunderstandings and preserve the Prophetic message accurately. Their sensitivity and methodological care laid the foundation for the development of hadith scholarship in later generations. With the processes of compilation and systematic classification—key phases in the history of hadith—a rich and extensive corpus emerged. Among these works, the Kutub al-Tisʿa came to hold a central and distinguished position. Due to their importance, numerous scholarly studies were produced to facilitate a deeper understanding of these foundational textrs. Following the Companions’ example, later scholars composed explanatory works in the genres of sharḥ and taʿlīq. These works aimed not only to clarify the literal meanings of the narrations but also to analyze them from linguistic, legal, and theological prspectives. This study examines the annotation work entitled et-Taʿlīq ʿalā al-Muwaṭṭaʾ fī Tafsīr Lughatih wa Ghawāmid Iʿrābih wa Maʿānīh, written by Hishām b. Aḥmad al-Waqqāshī (d. 489/1096), a prominent representative of the Andalusian scholarly tradition, on al-Muwaṭṭaʾ by Mālik b. Anas (d. 179/795). Al-Waqqāshī does not limit himself to philological explanations; rather, he interprets the narrations in light of Qurʾānic verses, other hadiths, poetic citations, and juristic opinions. By comparing variant transmissions within al-Muwaṭṭaʾ, he adopts comprehensive and critical approach that enhances clarity and accessibility. The main objective of this study is to introduce al-Waqqāshī and his work to a wider scholarly audience, as both remain insufficiently studied. By analyzing his methodology, corrective contributions, linguistic explanations and influence on later commentary literature, this research contributes to hadith commentary studies and the intellectual history of Andalusian scholarship.