TEFSİR VE KIRAAT İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA MEKKİ B. EBİ TÂLİB’İN MERYEM SURESİ TEFSİRİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

The sciences of tafsir and qirāʾāt are two fundamental disciplines within the Qur’anic sciences that complement one another in terms of their historical development and methodological structures. Variations in qirāʾāt are not merely verbal differences; rather, they constitute an important interpretive element that influences the production of meaning and, at times, gives rise to juridical implications. This study aims to examine the impact of qirāʾāt variations on tafsir methodology through the example of the commentary on Sūrah Maryam in al-Hidāyah ilā Bulūgh al-Nihāyah by the fourth-century AH scholar Makkī b. Abī Ṭālib (d. 437/1045). The study adopts a qualitative research method, employing document analysis and textual analysis, with Makkī’s relevant tafsir serving as the primary source of data. First, the methodological relationship between the sciences of tafsir and qirāʾāt is discussed. Subsequently, the qirāʾāt variations presented in Makkī’s commentary on Sūrah Maryam are identified and analyzed in terms of their effects on meaning and interpretation. The findings demonstrate that, within the classical tafsir tradition, qirāʾāt variations were regarded not merely as elements of transmission, but as active and guiding factors in the formation of meaning. Furthermore, it has been determined that Makkī addressed qirāʾāt variants through linguistic, semantic, and occasionally juridical dimensions. In this respect, the study contributes to a more systematic understanding of the multidimensional relationship between tafsir and qirāʾāt and provides a basis for new evaluations regarding the function of qirāʾāt in classical tafsir methodology. Future studies focusing on different sūrahs and exegetes may contribute to a more comprehensive understanding of the historical development of the qirāʾāt-tafsīr relationship and its manifestations within the classical exegetical tradition.

Tefsir ve kıraat ilimleri, Kur’ân ilimleri içerisinde tarihî gelişimleri ve metodolojik yapıları bakımından birbirini tamamlayan iki temel disiplindir. Kıraat farklılıkları yalnızca lafzî çeşitlilikler olmayıp anlam üretimini etkileyen ve yer yer fıkhî sonuçlar doğuran önemli bir yorum unsurudur. Bu çalışma, hicrî dördüncü asır âlimlerinden Mekkî b. Ebî Tâlib’in (ö. 437/1045) el-Hidâye ilâ bulûġi'n-nihâye adlı eseri çerçevesinde Meryem sûresi tefsiri örnekliğinde, kıraat farklılıklarının tefsir metodolojisine etkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; doküman incelemesi ve metin analizi çerçevesinde Mekkî’nin ilgili tefsiri temel veri kaynağı olarak incelenmiştir. Çalışmada öncelikle tefsir ve kıraat ilimlerinin metodolojik ilişkisi ele alınmış, ardından Mekkî’nin Meryem sûresi tefsirinde yer verdiği kıraat farklılıkları tespit edilerek bunların anlam ve yorum üzerindeki etkileri ortaya konulmuştur. İnceleme sonucunda, kıraat farklılıklarının klasik dönem tefsir geleneğinde yalnızca rivayet unsuru olarak değil, anlamın şekillenmesinde aktif ve yönlendirici bir unsur olarak değerlendirildiği görülmüştür. Ayrıca Mekkî’nin kıraat vecihlerini dilsel, semantik ve yer yer fıkhî boyutlarıyla ele aldığı tespit edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, tefsir ile kıraat arasındaki çok boyutlu ilişkinin daha sistematik biçimde anlaşılmasına katkı sunmakta ve klasik tefsir metodolojisinde kıraatlerin işlevine dair yeni değerlendirmelere zemin hazırlamaktadır. Bu bağlamda, kıraat-tefsir ilişkisinin tarihsel gelişimini ve klasik tefsir geleneğindeki yansımalarını daha bütüncül bir şekilde değerlendirebilmek amacıyla farklı sûreler ve müfessirler üzerine benzer araştırmaların yapılması faydalı olacaktır.