TEFSİR GELENEĞİNDE ÖNE ÇIKAN BAZI TEFSİR ADLARININ SEBEB-Î TESMİYE VE İSİM–MÜSEMMA AÇISINDAN TAHLİLİ

İslam dünyasında Kur’an’ın nüzulü ve sonrasındaki asırlarda kitap telif faaliyetlerinde önemli ölçüde artış olmuştur. Bu faaliyetler içerisinde tefsir ilmi ciddi öneme sahiptir. Nitekim geçmişten günümüze telif edilen tefsirlerin sayısı tam olarak bilinmemektedir. Bu durum tefsir biliminin sürekli gelişen ve dinamik bir alan olduğunu göstermektedir. Bu çerçevede tefsirlere verilen isimler, müfessirin ilmî yaklaşımını ve metodolojik tercihlerini yansıtan bilinçli bir beyan ve levha niteliği taşımaktadır. Bu bağlamda çalışmada ele alınan eserlerin isimleri sebeb-i tesmiye ve isim-müsemma uyumu açısından değerlendirildiğinde anlam yüklü ve iddialı isimlendirmeler yapıldığı tespit edilmiştir. Müfessirler tefsir faaliyetini gerçekleştirirken genellikle farklı mezhebe mensup müfessirler için hakaret içeren herhangi ifade kullanmamışlardır. Nitekim görüşleri farklı olsa da aynı hakikat peşinde koşmaktadırlar. Bu çalışmada klasik döneme ait, ilim dünyasında öne çıkmış ve günümüzde de değerini koruyan bazı tefsir adları sebeb-i tesmiye ve isim–müsemma uyumu bağlamında ele alınmıştır. İncelenen eserler; Taberî’nin (ö. 310/923) Câmiʿu’l-Beyân’ı, Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) Teʾvîlâtü Ehl-i’s-Sünne’si, Zemahşerî’nin (538/1144) el-Keşşâf’ı, Râzî’nin (ö. 606/1210) Mefâtîḥu’l-Ğayb’ı ve Beyzâvî’nin (ö. 685/1286) Envârü’t-Tenzîl’idir. Doküman analizi yöntemiyle yürütülen bu nitel araştırmada, klasik dönemde yazılmış ve temsili nitelik taşıyan sınırlı sayıda tefsir eseriyle sınırlandırılmıştır. Bu sınırlama, araştırmada niteliksel derinliği muhafaza etmeye yönelik metodolojik bir tercih olarak benimsenmiştir. Araştırmada tefsir adlarının yalnızca estetik veya biçimsel tercihler olmadığı; aksine içerik, yöntem ve ilmî duruşla doğrudan ilişkili anlam katmanları taşıdığı tespit edilmiştir. Taberî, Zemahşerî ve Râzî’nin eser adlarının yüksek düzeyde iddialı ve içerikle büyük ölçüde uyumlu olduğu belirlenmiştir. Buna karşılık Mâtürîdî’nin eser adının isim–müsemma uyumunun sınırlı olduğu görülmüştür. Râzî’nin tefsir adının ayetten iktibas edildiğine dair yaygın kabule rağmen, bu durumun sebeb-i tesmiye açısından doğrudan bir delille desteklenmediği tespit edilmiştir.

There has been a significant increase in book-writing activities in the Islamic world following the revelation of the Qurʾān and throughout subsequent centuries. Among these scholarly activities, the discipline of tafsīr occupies a central position. Indeed, the exact number of tafsīr works produced from the classical period to the present remains unknown, demonstrating that tafsīr has continued to develop as a dynamic and evolving field. In this context, the titles given to tafsīr works function as deliberate intellectual declarations reflecting the exegete’s scholarly approach and methodological preferences.This study examines several prominent classical tafsīr titles within the framework of sabab al-tasmiyah and the harmony between title and content (ism–musammā). The works analyzed are al-Ṭabarī’s Cāmiʿ al-Bayān, al-Māturīdī’s Taʾwīlāt Ahl al-Sunnah, al-Zamakhsharī’s al-Kashshāf, Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s Mafātīḥ al-Ghayb, and al-Bayḍāwī’s Anwār al-Tanzīl. Conducted through the method of document analysis, this qualitative study is limited to a representative group of classical tafsīr works in order to preserve analytical depth. The study concludes that tafsīr titles are not merely aesthetic or formal choices; rather, they contain layered meanings directly related to content, method, and scholarly orientation. It has been determined that the titles chosen by al-Ṭabarī, al-Zamakhsharī, and al-Rāzī are highly assertive and largely compatible with the contents of their works. By contrast, the title of al-Māturīdī’s tafsīr displays a more limited degree of ism–musammā harmony. Furthermore, although it is widely accepted that al-Rāzī’s tafsīr title was derived from a Qurʾānic verse, no direct evidence supporting this claim in terms of sabab al-tasmiyah has been identified.