Dijital Okuryazarlık Programının Bebeklerde Dijital Bağımlılık Eğilimine ve Ebeveynlerde Dijital Tükenmişliğe Etkisi

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 70 , 59 - 87 , 30.03.2026

Ebru Boğa Baran , Mehmet Sağlam

https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1593458

https://izlik.org/JA26BG97KW

Öz

Bu çalışmada, Dijital Okuryazarlık Programının bebeklerde dijital bağımlılık eğilimine ve ebeveynlerde dijital tükenmişliğe etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Karma desen olarak tasarlanan araştırmanın nicel boyutunu; ön test, son test ve kalıcılık testi kontrol gruplu deneysel desen oluşturmaktadır. Araştırmanın nitel boyutunda ise, ebeveynlere yönelik hazırlanan “Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu” uygulanarak ebeveyn görüşleri incelenmiştir. Çalışma, 6-36 aylık bebeği olan 40 ebeveyn (15 deney grubu, 25 kontrol grubu) ile yürütülmüştür. Veri toplama aracı olarak kişisel bilgi formu, bebekler için dijital bağımlılık eğilimi ölçeği ve dijital tükenmişlik ölçeği kullanılmıştır. Deney grubunda yer alan ebeveynlere 12 oturumluk dijital okuryazarlık eğitimi uygulanırken, kontrol grubunda yer alan ebeveynlere herhangi bir uygulama yapılmamıştır. Dijital okuryazarlık eğitim programının uygulanmasının ardından, deney grubundaki ebeveynlerin dijital tükenmişlik düzeylerinde ve bebeklerin dijital bağımlılık eğilimlerinde anlamlı bir azalma olduğu saptanmıştır (p < 0.05). Dijital okuryazarlık programının ebeveynlerin dijital tükenmişliğini azaltmada ve bebeklerin dijital bağımlılık eğilimini düşürmede olumlu bir etkisi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca nitel bulgular, ebeveynlerin büyük çoğunluğunun dijital araç kullanımında değişiklikler yaşadığını, programın bebeklerinin gelişim sürecine katkı sağladığını ve program sonrasında bebeklerinin dijital araçlarla etkileşimlerinde farklılıklar gözlemlediklerini ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

Bebeklik , Dijital Bağımlılık , Dijital Okuryazarlık , Dijital tükenmişlik

The Effect of Digital Literacy Program on Digital Addiction Tendency in Infants and Digital Burnout in Parents

https://izlik.org/JA26BG97KW

Öz

The aim of the present study is to examine the effect of the Digital Literacy Program on infants’ digital addiction tendency and parents’ digital burnout. The quantitative dimension of the study, which was designed as a mixed design, consists of an experimental design with pretest, posttest, and permanence test control group. In the qualitative dimension of the study, the views of parents were examined by using the “Semi-structured Interview Form” prepared for parents. The study was conducted with 40 parents (15 in the experimental group and 25 in the control group) with infants aged between 6 and 36 months. Personal Information Form, Infant Digital Addiction Tendency Scale, and Digital Burnout Scale were used as data collection tools. Parents in the experimental group received 12 sessions of digital literacy training, while parents in the control group did not receive any training. After the implementation of the digital literacy training program, a significant decrease was observed in the digital burnout levels of the parents in the experimental group, as well as in the digital addiction tendency of the infants (p < 0.05). The digital literacy program was found to have a positive effect in reducing parents' digital burnout and infants' digital addiction tendencies. In addition, qualitative findings indicated that most parents reported changes in their digital device use, perceived contributions of the program to their infants’ developmental process, and alterations in infants’ interactions with digital tools after the program.

Anahtar Kelimeler

Digital addiction , Digital burnout , Digital literacy , Infancy

Kaynakça

• Aküzüm, C., Baran, E., & Çelebi, S. (2022). Okul öncesi dönemde ebeveyn tutumları ile dijital oyun bağımlılığı eğilimi arasındaki ilişki. Electronic Turkish Studies, 17(3), 1–15.
• Almourad, M. B., McAlaney, J., Skinner, T., Pleya, M., & Ali, R. (2020). Defining digital addiction: Key features from the literature. Psihologija, 53(3), 237–253.
• Altıntaş, M. (2020). Teknostres ile değişime direnç arasındaki ilişki: Havacılık sektöründe bir araştırma. ISPEC Journal of Social Sciences, 4(1), 1–27.
• Anitha, F. S., Narasimhan, U., Janakiraman, A., Janakarajan, N., & Tamilselvan, P. (2021). Association of digital media exposure and addiction with child development and behavior: A cross-sectional study. Industrial Psychiatry Journal, 30(2), 265–271.
• Atlı, S., Günüç, S., Kuss, D., & Baran, G. (2019). Impact of parents’ technology use on 18- to 24-month-old infants’ adaptive behaviors. Adaptive Behavior, 27(3), 197–219.
• Austin, E. W., Austin, B. W., & Kaiser, C. K. (2020). Effects of family-centered media literacy training on family nutrition outcomes. Preventive Science, 21(3), 308–318.
• Aydoğdu, F. (2021). 4–6 yaş çocukların dijital oyun bağımlılıklarında kardeş etkisi: Nomofobi, akıllı telefon kullanma, dijital oyun oynama. Çocuk Gelişimi Dergisi (ÇG-D), 4(1), 34–49.
• Baran, E. B., & Sağlam, M. (2023). Dış mekân oyunları ile dijital oyun bağımlılığı arasındaki ilişki. Bağımlılık Dergisi, 24(2), 146–163.
• Boğa, E., & Sağlam, M. (2021). Dijital ortamda çocuk: Bir çocuk YouTuber kanalının içeriksel analizi. Erciyes İletişim Dergisi, 8(2), 643–664.
• Boğa Baran, E., & Sağlam, M. (2023). Dijital okuryazarlık programının bebeklerde dijital bağımlılık eğilimine ve ebeveynlerde dijital tükenmişliğe etkisi (Tez No: 825078). [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Brauer, J. R., & Tittle, C. R. (2012). Social learning theory and human reinforcement. Sociological Spectrum, 32(2), 157–177.
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri (23. bs.). Pegem Akademi.
• Chang, D. (2024). Digital burnout: The new, invisible threat to businesses. URL https://www.fluxtrends.com/digital-burnout-the-new-invisible-threat-to-businesses/
• Clark, L. (2013). The parent app: Understanding families in the digital age. Oxford University Press.
• Cook, J. R., & Kilmer, R. P. (2010). Defining the scope of systems of care: An ecological perspective. Evaluation and Program Planning, 13(1), 18–25.
• Creswell, J. W., & Clark, V. L. (2014). Karma yöntem araştırmaları: Tasarımı ve yürütülmesi (Y. Dede & S. B. Demir, Çev. Ed.). Anı Yayıncılık.
• Çimke, S., Gürkan, D. Y., & Sırgancı, G. (2023). Determination of the psychometric properties of the digital addiction scale for children. Journal of Pediatric Nursing, 71, 1–5.
• Danby, S., Evaldsson, A. C., Melander, H., & Aarsand, P. (2018). Situated collaboration and problem solving in young children's digital gameplay. British Journal of Educational Technology, 49(5), 959–972.
• Demirel, Ö. (2017). Eğitimde program geliştirme: Kuramdan uygulamaya (2. bs.). Pegem Akademi.
• Doğan, M. C. (2014). Ekolojik kurama dayalı İşlevsel Okuryazarlık Yaşantısı Ölçeği’nin (EKDİOYÖ) geliştirilmesi ve geçerlik güvenirlik çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 14(4), 2239–2258.
• Domoff, S. E., Harrison, K., Gearhardt, A. N., Gentile, D. A., Lumeng, J. C., & Miller, A. L. (2019). Development and validation of the Problematic Media Use Measure: A parent report measure of screen media “addiction” in children. Psychology of Popular Media Culture, 8(1), 2.
• Downing, K. L., Hinkley, T., Salmon, J., Hnatiuk, J. A., & Hesketh, K. D. (2017). Do the correlates of screen time and sedentary time differ in preschool children? BMC Public Health, 17(1), 1–12.
• Durmuş, K., & Övür, A. (2021). Medya etkileri bağlamında okul öncesi dönem çocuklarının yeni medya kullanımının analizi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 5(2), 136–155.
• Erten, P., & Özdemir, O. (2020). The digital burnout scale. International Journal of Educational Sciences (INUEFD), 21(2), 668–683.
• Ferrara, P., Corsello, G., Ianniello, F., Sbordone, A., Ehrich, J., Giardino, I., & Pettoello-Mantovani, M. (2017). Internet addiction: Starting the debate on health and well-being of children overexposed to digital media. The Journal of Pediatrics, 191, 280–281.
• Göldağ, B. (2022). An investigation of the relationship between university students' digital burnout levels and perceived stress levels. Journal of Learning and Teaching in Digital Age (JOLTIDA), 7(1), 90–98.
• Günüç, S., & Atlı, S. (2018). 18–24 aylık bebeklerde teknolojinin etkisine yönelik ebeveyn görüşleri. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 5(1), 1–22.
• Gür, D., & Türel, Y. K. (2022). Parenting in the digital age: Attitudes, controls and limitations regarding children's use of ICT. Computers & Education, 183, 104504.
• Haake, M., Axelsson, A., Clausen-Bruun, M., & Gulz, A. (2015). Scaffolding mentalizing via a play-&-learn game for preschoolers. Computers & Education, 90(1), 13–23.
• Harren, N., Walburg, V., & Chabrol, H. (2021). Studying social media burnout and problematic social media use: The implication of perfectionism and metacognitions. Computers in Human Behavior Reports, 4(1), 1–13.
• Hipp, D., Gerhardstein, P., Zimmermann, L., Moser, A., Taylor, G., & Barr, R. (2017). The dimensional divide: Learning from TV and touchscreens during early childhood. In R. Barr & D. Linebarger (Eds.), Media exposure during infancy and early childhood (pp. 33–54). Springer.
• Işıkoğlu, N., & Ergenekon, E. (2021). Bebeklerin teknolojik araçları kullanmalarıyla ilgili anne görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi (AÜEBFD), 54(1), 117–140.
• İnan, T. (2014). Medya okuryazarlığı: Ortaokul öğrencilerinin ebeveynlerinin televizyon ve internete ilişkin tutum ve davranışlarının incelenmesi. Journal of International Social Research, 1(1), 1–20.
• İrvan, A. A. (2024). Dijital medya okuryazarlığı nedir? Neden gereklidir? Dijital Medya ve Çocuk Platformu. URL https://dijitalmedyavecocuk.bilgi.edu.tr/dijital-medya-okuryazarligi-nedir-nedengereklidir/
• Johnson, B., & Christensen, L. (2014). Eğitim araştırmaları (S. B. Demir, Çev. Ed.). Eğiten Kitap.
• Kabali, H. K., Irigoyen, M. M., Nunez-Davis, R., Budacki, J. G., Mohanty, S. H., Leister, K. P., & Bonner, R. L., Jr. (2015). Exposure and use of mobile media devices by young children. Pediatrics, 136(6), 1044–1050.
• Kalan, Ö. G. (2010). Medya okuryazarlığı ve okul öncesi çocuk: Ebeveynlerin medya okuryazarlığı bilinci üzerine bir araştırma. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 1(39), 59–73.
• Karabacak, Z. İ., & Sezgin, A. A. (2019). Türkiye'de dijital dönüşüm ve dijital okuryazarlık. TİD: Türkiye İletişim Dergisi, 4(1), 319–343.
• Karaboğa, M. T. (2019). Dijital medya okuryazarlığında anne ve baba eğitimi. OPUS International Journal of Society Researches, 14(1), 2040–2073.
• Kumbaroğlu, E. (2023). Anne babaların televizyon izleme alışkanlıkları ve çocuklarının televizyon izleme davranışlarını etkileme durumları. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(14), 141–161.
• Lissak, G. (2018). Adverse physiological and psychological effects of screen time on children and adolescents: Literature review and case study. Environmental Research, 164(1), 149–157.
• List, A. (2019). Defining digital literacy development: An examination of pre-service teachers’ beliefs. Computers & Education, 138(1), 146–158.
• Liu, C., & Ma, J. (2020). Social media addiction and burnout: The mediating roles of envy and social media use anxiety. Current Psychology, 39(1), 1883–1891.
• Manap, A. (2020). Anne babalarda dijital ebeveynlik farkındalığının incelenmesi (Tez No: 613073). [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Mascheroni, G., Ponte, C., & Jorge, A. (2018). Dijital ebeveynlik: Dijital çağda aileler için zorluklar (Yıllık 2018). https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1265024/FULLTEXT02
• Meng, S. Q., Cheng, J. L., Li, Y. Y., Yang, X. Q., Zheng, J. W., Chang, X. W., ... Shi, J. (2022). Global prevalence of digital addiction in general population: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 92, 102128.
• Mustafaoğlu, R., & Yasaçı, Z. (2018). Dijital oyun oynamanın çocukların ruhsal ve fiziksel sağlığı üzerine olumsuz etkileri. Bağımlılık Dergisi, 19(3), 51–58.
• Ólafsson, K., Green, L., & Staksrud, E. (2018). Is big brother more at risk than little sister? The sibling factor in online risk and opportunity. New Media & Society, 20(1), 1360–1379.
• Omay, U., & Omay, E. G. G. (2022). Tükenmişlik ve sosyal medya bağımlılığı (Burnout and social media addiction). İş ve Güç: Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 24(1), 5–19.
• Özek, M. B. (2016). Ebeveynlerin medya okuryazarlık düzeylerinin farklı değişkenler açısından incelenmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 805–818.
• Poulain, T., Ludwig, J., Hiemisch, A., Hilbert, A., & Kiess, W. (2019). Media use of mothers, media use of children, and parent–child interaction are related to behavioral difficulties and strengths of children. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(23), 4651.
• Poulain, T., Vogel, M., Neef, M., Abicht, F., Hilbert, A., Genuneit, J., Körner, A., & Kiess, W. (2018). Reciprocal associations between electronic media use and behavioral difficulties in preschoolers. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(1), 814.
• Samaha, M., & Hawi, N. S. (2017). Associations between screen media parenting practices and children’s screen time in Lebanon. Telematics and Informatics, 34(1), 351–358.
• Scull, T. M., Kupersmidt, J. B., & Weatherholt, T. N. (2017). The effectiveness of online, family-based media literacy education for substance abuse prevention in elementary school children: Study of the Media Detective family program. Journal of Community Psychology, 45(6), 796–809.
• Sharma, M. K., Anand, N., Ahuja, S., Thakur, P. C., Mondal, I., Singh, P., & Venkateshan, S. (2020). Digital burnout: COVID-19 lockdown mediates excessive technology use stress. World Social Psychiatry, 2(2), 171–179.
• Shine, O., & Beak, S. (2013). The influence of adolescents' smartphone addiction on aggression. Korean Review of Crisis and Emergency Management, 9(11), 345–362.
• Sork, T., & Newman, M. (2020). Program development in adult education and training. In Dimensions of adult learning (pp. 96–117). Routledge.
• TÜİK. (2024). Hanehalkı bilişim teknolojileri (BT) kullanım araştırması. https://goo.gl/toCwrJ Vélez-Agosto, N. M., Soto-Crespo, J. G., Vizcarrondo-Oppenheimer, M., Vega-Molina, S., & García Coll, C. (2017). Bronfenbrenner’s bioecological theory revision: Moving culture from the macro into the micro. Perspectives on Psychological Science, 12(5), 900–910.
• Wartella, E., Rideout, V., Lauricella, A. R., & Connell, S. (2013). Parenting in the age of digital technology. Report for the Center on Media and Human Development, School of Communication, Northwestern University, 297–309.
• Yiğit, E., & Günüç, S. (2020). Çocukların dijital oyun bağımlılığına göre aile profillerinin belirlenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 144–174.
• Young, K. S. (2009). Understanding online gaming addiction and treatment issues for adolescents. American Journal of Family Therapy, 37(5), 355–372.
• Yurdakul, İ. K., Dönmez, O., Yaman, F., & Odabaşı, H. F. (2013). Dijital ebeveynlik ve değişen roller. GAUN-Journal of Social Sciences (GAUN-JSS), 1(1), 883–896.
• Yusuf, M., Witro, D., Diana, R., Santosa, T. A., Alfikri, A., & Jalwis, A. (2020). Digital parenting to children using the internet. Pedagogik Journal of Islamic Elementary School, 3(1), 1–14.
• Zhang, S., Shen, Y., Xin, T., Sun, H., Wang, Y., Zhang, X., & Ren, S. (2021). The development and validation of a social media fatigue scale: From a cognitive-behavioral-emotional perspective. PLOS ONE, 16(1), 1–16.
• Zhao, J., Zhang, Y., Jiang, F., Ip, P., Ho, F. K. W., Zhang, Y., & Huang, H. (2018). Excessive screen time and psychosocial well-being: The mediating role of body mass index, sleep duration, and parent–child interaction. Journal of Pediatrics, 202(1), 157–162.