The Issue of Matrimony in the Context of Encouraging Marriage, Family Formation and Social Policies in The Late Ottoman Period (1900-1920)

Yıl 2026, Cilt: 26 Sayı: 70 , 213 - 247 , 30.03.2026

Meral Şahin

https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1648949

https://izlik.org/JA77XC73ZD

Öz

The family institution was the fundamental building block of social structure in the Ottoman Empire. Establishing a happy family home was considered essential for raising healthy generations. In Turkish society, the family was also seen as a hearth that must remain alight, ensuring the continuity of the population and its transmission to future generations without disruption by the children of this hearth. The primary objective of this study is to examine the social policies implemented within the framework of laws enacted between 1900 and 1920 to encourage marriage in the Ottoman Empire. The research aims to analyze how the family institution was shaped in the context of the social policies applied and supported by the state. The study employs the inductive method. The Ottoman Empire placed special emphasis on the family institution and actively encouraged marriage. Measures were taken from the outset to prevent anti-marriage sentiments or developments that could negatively impact the family structure. Individuals intending to establish new families were advised to avoid libation, extravagance an excessive celebrations in their weddings. It was attempted to reinforce citizenship belonging by naming newborns after members of the royal family. The continuity of the population was a key factor in encouraging marriage. One of the most significant indicators of the importance attributed to marriage was the tradition of gifting gold bracelets to newlywed couples by the sultan. Notably, there was a deliberate effort to prevent marriages with individuals of Iranian nationality. Even during the Ottoman Empire's period disintegration after the period of decline, efforts to sustain the family institution through the promotion of marriage remained evident.

Anahtar Kelimeler

demography , family , ottoman empire , social policies

Geç Osmanlı’da Evliliği Teşvik, Ailenin Kurulması ve Uygulanan Sosyal Politikalar Bağlamında İzdivaç Meselesi (1900-1920)

https://izlik.org/JA77XC73ZD

Öz

Osmanlı Devleti’nde toplumsal yapının en temel taşı aile kurumu olmuştur. Mutlu bir aile yuvasının kurulması sağlıklı nesiller yetiştirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Türk toplumunda aile aynı zamanda tüten bir ocak olarak görülmüş ve nüfusun sürekliliği ile bu ocağın evlatlar tarafından söndürülmeden gelecek nesillere aktarılmasında önemli bir sacayağı olduğu düşünülmüştür. Bu çalışmanın temel amacı; Osmanlı Devleti’nde 1900-1920 yılları arasında evlilik kurumunun teşvik edilmesi için yürürlüğe konulan kanunlar çerçevesinde takip edilen sosyal politikaları incelemektir. Araştırmanın hedefi devletin uyguladığı ve desteklediği sosyal politikalar bağlamında aile kurumunun nasıl şekillendiğidir. Çalışmada tümevarım metodu kullanılmıştır. Osmanlı Devleti, aile kurumuna özel bir önem vermekte, evlilik müessesesini teşvik etmektedir. Evlilik karşıtı veya aileyi olumsuz etkileyecek olaylar ve gelişmeleri en baştan önlemeye yönelik tedbirler almaktadır. Yeni aile kuracak bireylere işretten kaçınılması, israf ve aşırılıklara kaçmadan evlenmeleri tavsiye edilmektedir. Doğacak çocuklara padişah ailesinin taşıdığı isimlerin verilmesi ile vatandaşlık aidiyeti geliştirilmeye çalışılmaktadır. Nüfusun devamı evliliği teşvikte önemli bir etken olmuştur. Evlenecek çiftlere padişah tarafından altın bilezik verilmesi konunun ne kadar önemsendiğinin en temel göstergelerinden birisidir. Özellikle İran tebaasına mensup şahıslarla olan evliliğin önlenmek istenmesi dikkati çekmektedir. Osmanlı Devleti’nin gerileme döneminden sonra girdiği dağılma döneminde bile aile kurumunun varlığının devam etmesi için evlilik kurumunu teşvik etmesi dikkati çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

aile , demografi , osmanlı devleti , sosyal politikalar

Kaynakça

• Açık, S. (2019). İslam hukukunda çok evlilik ve uygulamaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
• Ahmet, M. E. (2013). Ana babanın evlat üzerindeki hukuk ve vezâifi. Dergâh Yayınları.
• Ahmet, M. E. (2013). Peder olmak sanatı. Dergâh Yayınları.
• Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü. (2010). Türkiye’de aile değerleri araştırması. Ankara.
• Andiç, G. G. (2023). Hazret-i Peygamberin anlayışında taaddüd-i zevcât [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi.
• Arsal, M. S. (2017). Türk hukuku tarihi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası: Sadri Maksûdi Arsal’a Armağan, LXXV, 711-836.
• Bay, A. (2018). Klasik Osmanlı ailesi ve değişim:1839-1923. Kriter Yayınevi.
• Bige, S. (2023). İzdivaç dergisi bağlamında Osmanlı İstanbul’unda evlilik kurumunun toplumsal dinamikleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
• Bilgin, V. (1991). Yapısal özellikleri itibariyle ailenin görünümü. Türkiye Aile Yıllığı. Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Cebeci, D. (2009). Tanzimat ve Türk ailesi. Bilge Oğuz Yayınları.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Bâb-ı Âli evrâk odası [BOA. BEO]. Yer bilgisi 004402. 330148.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Bâb-ı Âli evrâk odası [BOA. BEO]. Yer bilgisi 004442. 333117. 002.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Bâb-ı Âli evrâk odası [BOA. BEO]. Yer bilgisi 3865. 289859.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Bâb-ı Âli evrâk odası [BOA. BEO]. Yer bilgisi 003823. 286658. 001.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dâhiliye idâre-i umûmiyye. [BOA. DH. İ. UM]. Yer bilgisi 00019. 1. 00001. 24. 002.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dâhiliye idâre-i umûmiyye. [BOA. DH. İ. UM]. Yer bilgisi 00019.1.00001. 24.001.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dâhiliye, muhaberât-ı umûmiyye idaresi. [BOA. DH. MUİ]. Yer bilgisi 20.45. 00020.1. 00045.002.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Emniyyet-i umûmiyye müdîriyeti, levâzım kalemi. [BOA. DH. EUM. LVZ]. Yer bilgisi 00019. 00038. 001.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Hariciye nezâreti, hukûk kısmı. [BOA. HR. H]. Yer bilgisi 00099. 00018. 015.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Hariciye nezâreti, hukûk kısmı. [BOA. HR. H]. Yer bilgisi 00099. 00018. 021.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Hariciye nezâreti, mektûbî kalemi. [BOA. HR. MKT]. Yer bilgisi 00660. 00043. 001.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Maarif nezâreti, tedrisât-ı ibtidâîyye kalemi. [BOA. MF. İBT]. Yer bilgisi 00440.
• Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Umûr-ı mahalliye ve vilâyât müdürlüğü. [BOA. DH. UMVM]. Yer bilgisi 00125. 00047. 002.
• Çeker, O. (2016). Osmanlı hukuk-ı aile kararnâmesi. Mehir Vakfı Yayınları.
• Çetin, M. (ty). Osmanlı devleti ile İran arasında tabiiyet ihtilafı: tefrik-i tebaa uygulaması. İran Çalışmaları Dergisi, 5/1, 1-30.
• Çimen, L. K. (2008). Türk töresinde kadın ve aile. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Deleş, B. & Aydemir, İ. (2024). Rol beklentileri ve toplumsal cinsiyet algısı evliliği nasıl şekillendiriyor: evli çiftlerle bir araştırma. Kesit Akademi Dergisi,10(41), 307-336.
• Demircan, A. R. (ty). Teaddüd-i zevcât: Hazret-i Peygamber ve aile hayatı. İlmi Neşriyat Yayınları.
• Deniz, A.B. & Aydemir, İ. (2021). Üniversite öğrencilerinin aile ve evliliğe ilişkin görüşlerinin belirlenmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32(1), 59-78.
• Devellioğlu, F. (2015). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi Yayınları.
• Doğan, İ. (2009). Dünden bugüne Türk ailesi: sosyolojik bir değerlendirme. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Dolunay, Ş. & Mazman, İ. (2013). Tarihi bir bakışla çalışma hayatında kadın. Aile ve Kadın Sempozyumu. Kırıkkale.
• Donuk, A. (1991). Çeşitli topluluklarda ve eski Türklerde aile. B. Dikeçligil & A. Çiğdem (Ed.), Aile yazıları: temel kavramlar yapı ve tarihi süreç (ss. 287-301). Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Dural, M. & Öğüz, T. & Gümüş, A. (2005). Türk özel hukuku: aile hukuk. Filiz Kitabevi.
• Duran, N. S. (2005). Modernleşme olgusunun Osmanlı toplum yaşamına yansımaları ve ta’addüd-i zevcat: çokeşlilik sorunu, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 17, 117-152.
• Durkheim, E. (2013). Toplumbilimin yöntem kuralları ve aile toplumbiliminde uygulanması. Cem Yayınevi.
• Durmuş, A. (2016). Ahmed Hamdi Akseki’nin ta’addüd-i zevcat konusundaki yaklaşımı. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 32, 251-276.
• Düzbakar, Ö. (2008). Osmanlı toplumunda çokeşlilik:1670-1698 yılları arasında Bursa örneği. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 23, 85-100.
• Ekinci, E. B. (2019) Sürgünün son şahidi. https://www.ekrembugraekinci.com.
• Emiroğlu, K. (2012). Gündelik hayatımızın tarihi, Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Erinç, S. M. (2008). Toplum ve insan. Ütopya Yayınları.
• Erkoç, N. (2010). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e cariyelik ve kadın. Postiga Yayınları.
• Eröz, M. & Güler, A. (1998). Türk ailesi. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Fatma Aliye hanım evrakı: Atatürk kitaplığı kataloğu I, (1993). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Goody, J. (2002). Batıdaki doğu. Dost Kitabevi Yayınları.
• Güneğilmez, Ö. F. (2023). Mecelleden Türk medeni kanununa çokeşlilik tartışmaları. Atatürk Dergisi, 12(1), 25-30.
• Güzel, A. (2019). Dede Korkud kitabında ev aile kavramı ve bu semantik alan kapsamındaki kelime varlığı üzerine. İ. Şahin (Ed.), Altay toplulukları aile ve aile değerleri. (ss. 61-70). Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları.
• Keçici, S. E. (2020). Bilimsel araştırma yazma el kitabı. Eğitim Yayınları.
• Kevser, A. K. & Öğüt, S. (1993). Çok evlilik. TDV İslam Ansiklopedisi, 8, 365-369.
• Kınalı-zâde, A. E. (ty). Devlet ve aile ahlâkı. Tercüman Yayınları.
• Konan, B. (2016). Hukuk-ı aile kararnamesinde kadının hukuki durumu ile ilgili düzenlemeler, II. Türk Hukuk Tarihi Kongresi. On iki Levha Yayıncılık.
• Kongar, E. (1991). Türkiye’de aile: yapısı, evrimi ve bürokratik örgütlerle ilişkileri, B. Dikeçligil & A. Çiğdem (Ed.), Aile yazıları: temel kavramlar yapı ve tarihi süreç (ss. 65-94). Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Kur’an-ı Kerim ve Türkçe anlamı: meal, (1985). Nisâ suresi, 4(3). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Kurnaz, Ş. (1991). Cumhuriyet öncesinde Türk kadını (1839-1923). Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Kurt, F. (2020). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı kadın modernleşmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sabahattin Zaim Üniversitesi.
• Lahaye, W., Pourtois, J. P. & Desmet, H. (2011). Kuşaktan kuşağa aktarım. İletişim Yayınları.
• Meclis-i ayân zabıt cerîdesi, (1332/1916). 1(8), TBMM Yayınları.
• Meclis-i ayân zabıt cerîdesi, (1331/1915). 3(40), TBMM Yayınları.
• Miller, B. C. (1996). Aile araştırma yöntemleri. Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Nirun, N. (1994). Sistematik sosyoloji yönünden aile ve kültür. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Oğuz, B. (2002). Türkiye halkının kültür kökenleri. Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2006). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Alkım Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2007). Osmanlı toplumunda aile. Pan Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2008). Osmanlı’da değişim ve anayasal rejim sorunu. Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Osmanlı belgelerinde birinci dünya harbi. (2013). Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
• Perrot, M. (2008). Ailenin işlevleri. Özel hayatın tarihi: Fransız devriminden büyük savaşa. (ss. 109-125). Yapı Kredi Yayınları.
• Polat, M. (2022). Osmanlı Devleti’nde çok eşlilik [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
• Prost, A. (2010). Aile ve birey. Özel hayatın tarihi: birinci dünya savaşından günümüze. (ss. 63-118). Yapı Kredi Yayınları.
• Rahmani, A. S. (2023). Osmanlı Devleti’nde kadının hukuki statüsü ve Cumhuriyet döneminde kadın haklarında yaşanan yenilikler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
• Reyhan G. (2021). Mütareke döneminde müslüman Osmanlı kadınlarının gayrimüslimler İranlılar ve Javalılar ile evlilikleri. Atatürk Yolu Dergisi, 68, 429-462.
• Savaş, R. (ty). Modernleşme sürecinde iki Osmanlı aydını: Fatma Aliye ve Mahmut Esad tartışması. Din Kültür ve Çağdaşlık, 247-256.
• Serbestoğlu, İ. (2012). Öteki perspektifiyle Osmanlı kadınının İranlılarla evlenme yasağı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(20), 213-220.
• Sevinç, N. (1987). Eski Türklerde kadın ve aile. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
• Sultan II. Abdülhamid’in aile albümü, (2009). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
• Şahinkaya, R. (t.y.). Cumhuriyet köye, köylü kadına ve Türk ailesine ne getirdi? Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları.
• Şemseddin S. (2015). Kâmûs-ı Türkî. İdeal Kültür Yayıncılık.
• T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı. (1991). Aile politikaları karşılaştırmalı ülkeler panoraması.
• Tekinay, S. S. (1978). Türk aile hukuku. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Türk, V. (2019). Tüg fiili ve düğün kavramı üzerine. İ. Şahin (Ed.), Altay toplulukları aile ve aile değerleri (ss. 137-144). Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Kanun No. 2709 (1982). Resmî Gazete (17863 9 Kasım 1982).
• Ülken, H. Z. (1991). Aile, B. Dikeçligil & A. Çiğdem (Ed.), Aile yazıları: temel kavramlar yapı ve tarihi süreç (ss. 27-32). Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.
• Ülker, Ç. (2012). II. meşrutiyet dönemi dergilerinde kadın imajı: 1908-1914 [Yayımlanmamış doktora tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
• Ünal, M. (1991). 1917 tarihli hukûk-ı aile kararnâmesi, B. Dikeçligil & A. Çiğdem (Ed.), Aile yazıları: temel kavramlar yapı ve tarihi süreç (ss. 371-398), Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Yamakoğlu, C. (2015). Devlet olmak için aileden devlete. İlgi Kültür Sanat Yayınları.
• Yaşar, F. T. (2019). Evliliği kolaylaştırmak: geç dönem Osmanlı’da izdivaç ilanları. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(4), 2591-2609.
• Yaşar, F. T. (2020). İkinci meşrutiyet döneminde bir çöpçatanlık ajansı: teshil-i izdivaç ve teşkil-i aile idarehanesi. SUTAD, 49, 419-436.
• Yetim, B. (1994). Tanzimat döneminde Türk aile yapısı: 1839-1876 [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi.
• Yıldırım, A. (2023). Türk aile hukuku. Monopol Yayınları.
• Yılmaz, H. K. (1990). Aziz Mahmud Hüdayi ve celvetiyye tarikatı. Üsküdar Belediyesi Yayınları.
• Yılmaz, İ. (2019). İslam hukukunda çok eşliliği meşru kılan şartlar ve buna ruhsat veren özel durumlar. Bilim-nâme, XXXVII (1), 559-591.
• Zeytin, Z. & Ergün, Ö. (2018). Türk medeni hukuku. Seçkin Yayınları.