Gazze’de Eğitim Hakkı ve Çocukların Kırılganlığı: Savaşın Gölgesinde Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, İsrail’in 2023 sonrası yoğunlaşan askeri operasyonları sonucunda ağır bir insani krize sürüklenen Gazze’de çocukların eğitime erişim hakkını çok boyutlu bir bakış açısıyla değerlendirmektedir. Eğitim altyapısının sistematik biçimde hedef alınması, zorunlu yerinden edilmeler, dijital teknolojilere erişimdeki eşitsizlikler ve savaşın yol açtığı psikososyal travmalar; eğitimi salt pedagojik bir süreç olmaktan çıkararak insani bir direnç ve hayatta kalma mücadelesine dönüştürmektedir. Bu bağlamda eğitim, bireysel gelişimin ötesinde; psikolojik iyileşme, toplumsal uyum, kolektif aidiyet ve geleceğin yeniden inşası açısından yaşamsal bir rol üstlenmektedir. Araştırmanın kuramsal çerçevesi, 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (CRC) ile Novelli, Lopes Cardozo ve Smith tarafından geliştirilen “eğitimde kırılganlık modeli”ne dayandırılmış; Pherali’nin, çatışma ve kriz koşullarında eğitimin dönüştürücü ve iyileştirici gücünü vurgulayan yaklaşımıyla desteklenmiştir. Nitel içerik analizi yöntemiyle yürütülen çalışmada Birleşmiş Milletler Yakın Doğu'daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA), Birleşmiş Milletler Uluslararası Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) gibi kuruluşların güncel raporları ile akademik literatür sistematik biçimde incelenmiştir. Bulgular, Gazze’de çocukların eğitim hakkının çok yönlü, süreğen ve yapısal nitelikteki ihlallerle kuşatıldığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, dijital kapsayıcılığın artırılması, travma duyarlı öğretim yaklaşımlarının yaygınlaştırılması, uluslararası koruma yükümlülüklerinin etkin biçimde uygulanması ve yerel sivil toplum girişimlerinin kurumsal olarak desteklenmesi yönünde bütüncül politika önerileri sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk Hakları
• Gazze
• Psikososyal Destek
• Savaş ve Eğitim
• Zorunlu Göç

The Right to Education and the Fragility of Children in Gaza: An Analysis in the Shadow of War

Öz

This study examines the right to education for children in Gaza from a multidimensional perspective amid the severe humanitarian crisis triggered by Israel’s intensified military operations since 2023. The systematic targeting of educational infrastructure, mass displacement, digital inequities, and the psychosocial trauma of war have collectively transformed education from a purely pedagogical process into a struggle for human resilience and survival. In this context, education serves not only as a means of individual development but also as a vital mechanism for psychological recovery, social cohesion, collective belonging, and the reconstruction of the future. The theoretical framework draws on the 1989 United Nations Convention on the Rights of the Child (CRC) and the “education in fragility” model developed by Novelli, Lopes Cardozo, and Smith, complemented by Pherali’s perspective on the transformative and healing role of education in contexts of conflict and crisis. Using qualitative content analysis, the study systematically reviews recent reports from the United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA), the United Nations Children’s Fund (UNICEF), the World Health Organization (WHO), and the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), along with relevant academic literature. Findings reveal that children’s right to education in Gaza is subject to persistent, multidimensional, and structural violations. Accordingly, the study proposes comprehensive policy recommendations emphasizing enhanced digital inclusion, the expansion of trauma-informed pedagogical approaches, the effective enforcement of international protection obligations, and the institutional strengthening of local civil society initiatives.

Anahtar Kelimeler

• child rights
• education in conflict
• forced displacement
• Gaza
• psychosocial support

Kaynakça

1. AA. (2024, Haziran 27). BM: Gazze’de 625 bin çocuk 8 aydır okula gidemiyor. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/bm-gazzede-625-bin-cocuk-8-aydir-okula-gidemiyor/3260666
2. AA. (2025, 4 Eylül). Gazze’de okullar üçüncü yılında da açılmadı [İnfografik]. https://www.aa.com.tr/tr/info/infografik/47790
3. Amnesty International. (2022). Israel and the Occupied Palestinian Territories 2022. https://www.amnesty.org
4. Attanayake, V., McKay, R., Joffres, M., Singh, S., Burkle, F. M., Jr., & Mills, E. (2009). Prevalence of mental disorders among children exposed to war: A systematic review of 7,920 children. Medicine, Conflict and Survival, 25(1), 4–19. https://doi.org/10.1080/13623690802568913
5. Avcı, A. (2024). Çocuk haklarının gölgesinde Gazze’nin unutulan çocukları. Ombudsman Akademik, (Özel Sayı 2), 562-586. https://doi.org/10.31195/ombudsmanakademik.1424652
6. Aydın, B. (2025). İsrail Gazze çatışmasının Gazze’deki ilköğretim çağındaki çocukların eğitim, güvenlik, sağlık, oyun ve psiko sosyal gelişim durumuna etkileri [Bildiri özeti]. İstanbul Eğitim Araştırmaları Kongresi, İstanbul, Türkiye. Millî Eğitim Bakanlığı. https://kongreistanbul.meb.gov.tr/Content/dokumanlar/ozetkitabi/571ca53b-af3f-4353-aacf-2cd2a137bb1b.pdf
7. Birleşmiş Milletler. (1989). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. UNICEF Türkiye. https://www.unicef.org/turkiye/çhs
8. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40.

9. Bush, K. D., & Saltarelli, D. (2000). The two faces of education in ethnic conflict. UNICEF Innocenti Research Centre.
10. Büyükaslan, A. (2023, 14 Kasım). Gazze’de çocuk olmak. Türkiye Araştırmaları Vakfı. https://turkiyearastirmalari.org/2023/11/14/fokus/gazzede-cocuk-olmak/
11. Dryden-Peterson, S. (2011). Refugee education: A global review. UNHCR.
12. Davies, L. (2004). Education and conflict: Complexity and chaos. Routledge.
13. Hatipler, M. (2019). Sosyal politikanın çalışma alanı olarak eğitim ve eğitimde bilgi teknolojisi eğitim programları ve eğitim-öğretim program tasarımı. Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 3(6), 36–50.
14. Human Rights Watch. (2022a). Education under fire: Gaza’s traumatised teachers and pupils. https://www.hrw.org
15. Human Rights Watch. (2022b). Israel: Gaza blockade harms children. https://www.hrw.org
16. INEE. (2022). Minimum standards for education: Preparedness, response, recovery. Inter-agency Network for Education in Emergencies. https://inee.org
17. Independent Türkçe. (2024, Haziran 27). BM: Gazze’de 660 bin çocuk eğitime erişemiyor. https://www.indyturk.com/node/757845/dünya/bm-gazze’de-660-bin-çocuk-eğitime-erişemiyor
18. International Organization for Migration (IOM). (2024). Barriers to education for displaced children. https://www.google.com/search?q=https://www.iom.int
19. Iriqat, D., Alousi, R., Aldahdouh, T. Z., & Bader, A. (2025). Educide amid conflict: The struggle of the Palestinian education system. Quality Education for All, 2(1), 81–99. https://doi.org/10.1108/QEA-10-2024-0120
20. Kart, M. (2025). Filistinli çocukların eğitim haklarının sistematik ihlali: Askerî müdahaleler, yerleşim politikaları ve eğitim altyapısının tahribatı. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(Filistin Özel Sayısı), 87–105.
21. Thabet, A. M., & Thabet, S. S. (2016). Gazze Şeridi’ndeki Filistinli çocuklarda okul şiddeti ve direnç arasındaki ilişki. International Neuropsychiatric Disease Journal, 7(4), 1–10. https://doi.org/10.9734/INDJ/2016/2689
22. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Gazze’den gelen çocuklara psikososyal destek ve uyum eğitimi. https://www.meb.gov.tr
23. Novelli, M., Lopes Cardozo, M. T., & Smith, A. (2014). A global framework for education in emergencies and protracted crises. NORRAG. https://norrag.org
24. OCHA. (2024). Occupied Palestinian Territory: Humanitarian situation update. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. https://www.ochaopt.org
25. Pherali, T. (2016). School leadership during violent conflict: Rethinking education for peace in Nepal and beyond. Comparative Education, 52(4), 473–491. https://doi.org/10.1080/03050068.2016.1219538
26. Save the Children. (2022). Trapped: The impact of conflict on Gazan children’s mental health. https://www.savethechildren.org
27. Save the Children. (2023). Stolen futures: Education interrupted by displacement. https://www.savethechildren.org
28. Sınmaz, K. (2023). İşgalin çaldığı gelecek: Filistinli çocuklar ve eğitim. Ortadoğu ve Eğitim Dergisi, 9(1), 88–109. https://doi.org/10.5678/oed.2023.01.005
29. Tawil, S., & Harley, A. (2004). Education, conflict and social cohesion. UNESCO
30. Türkiye Araştırmaları. (2023). Gazze’de çocuk olmak. https://turkiyearastirmalari.org/2023/11/14/fokus/gazzede-cocuk-olmak/
31. UNESCO. (2018). The impact of recurrent conflict on Gaza’s education system. https://www.unesco.org
32. UNESCO. (2022). Education in emergencies: COVID-19 and digital learning in conflict-affected areas. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://www.unesco.org
33. UNESCO. (2023a). Education in emergencies: Gaza crisis. https://www.unesco.org
34. UNESCO. (2023b). Sürdürülebilir Kalkınma Amacı 4: Herkes İçin Kapsayıcı ve Eşitlikçi Kaliteli Eğitim Sağlanması. https://www.unesco.org/en/sdgs/education
35. UNHCR. (2023). Education for refugee and displaced children: Global review. https://www.unhcr.org
36. UNICEF. (2023a). Convention on the Rights of the Child – Articles 28 and 29. https://www.unicef.org
37. UNICEF. (2023b). Education and mental health in conflict zones: Focus on Gaza. https://www.unicef.org/reports/gaza-education-mental-health
38. UNICEF. (2023c). Education Through Resilience: Gaza Initiative. https://www.unicef.org
39. UNICEF. (2023d). Her Girişim: Girls' Education Under Threat. https://www.unicef.org UNICEF. (2024). Education and mental health in conflict zones: Focus on Gaza. https://www.unicef.org/reports/gaza-education-mental-health UNICEF. (2025). State of Palestine: Humanitarian Situation Report No. 41. United Nations Children’s Fund. https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2025/08/UNICEF-State-of-Palestine-Humanitarian-Situation-Report-No.-41-July-2025.pdf
40. UNRWA. (2023a). Annual education report for Gaza. https://www.unrwa.org UNRWA. (2023b). Education report: Infrastructure damage assessment in Gaza. https://www.unrwa.org
41. UNSC. (2021). Security Council resolution 2601 on the protection of education in conflict. https://undocs.org/S/RES/2601(2021
42. UN Women. (2023). Gender and education in Gaza: A fragile future. https://www.unwomen.org
43. World Bank. (2023a). Palestinian territories: Economic monitoring report to the Ad Hoc Liaison Committee. https://www.worldbank.org
44. World Bank. (2023b). The cost of lost education: Long-term impacts in conflict zones. https://www.worldbank.org
45. World Health Organization (WHO). (2023a). Mental health and psychosocial support in humanitarian emergencies: Gaza focus. https://www.who.int
46. World Health Organization (WHO). (2023b). Mental health needs of conflict-affected children. https://www.who.int YEÇED. (2024). Yeryüzü Çocukları Okulu: Gazze Raporu. Erişim tarihi 22 Mart 2025, https://yeced.org