TOPLU BESLENMEDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİKTE YENİ BİR MODEL: GIDA ATIKLARININ KOMPOST OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ
Öz
ÖZET Amaç: Kendi yemeğini hazırlayan tüm kamu, özel hastaneler ve işletmelerin mutfak ve yemekhanelerinde oluşan gıda atıklarının ‘’kompost yapılarak yeniden değerlendirilmesi’’, modeli irdelenmiştir. Bu yeni model ile, atık yönetimi bağlamında, kamu özel işbirliği modeli ile tesis edilen hastanelerde‘’Tıbbi Olmayan Atık‘’ kapsamında değerlendirilen ve ayrıca ücretlendirilen atık miktarının azaltılması, bunun sonucu olarak ülke ekonomisine yıllık katma değer bununla birlikte tüm kamu, özel işletmelerin mutfak ve yemekhanelerinde oluşan gıda atıklarından elde edilecek organik gübre ile sürdürülebilir tarım ve çevreye katkı amaçlanmaktadır. Yöntem: Bu çalışmanın yöntemi olan literatür taraması, DergiPark ortamında TR-Dizin’de taranan dergilerde ve Web of Science ortamında SCI-Expanded indeksli dergilerde yayımlanan atık yönetimi, toplu beslenme sistemleri, geri dönüşüm, kompost ve sürdürülebilirlik anahtar kelimelerini konu alan mevcut bilimsel çalışmalar ele alınarak, Adana şehir Eğitim ve Araştırma Hastanesi örnek gösterilerek yapılmıştır. Bulgular: Türkiye’de, 2011 verilerine göre ev dışında yemek yiyen kişi sayısı yaklaşık 8 milyon civarında olup, bu sayının hızla artacağı, hazır yemek sektörünün her yıl %20-25 büyüyeceği öngörülmektedir. Bu sebeple, toplu beslenme hizmeti sunan kamu ve özel işletmeler tarafından sürdürülebilirlik adına alınacak önlemler, sağlayacağı katkılar ve çabalar sürdürülebilir beslenme, sürdürülebilir çevre, sürdürülebilir tarım için çok önemlidir. Özgünlük: Toplu Beslenmede atık yönetimine rehber olabilecek bu modelin, literatüre, sürdürülebilirlik kriterlerine önem veren sektör ve yasal otoriteye katkı sağlayacağı öngörülmektedir.
Anahtar Kelimeler
atık yönetimi kompost toplu beslenme sistemleri gıda atığı sürdürülebilirlik
Etik Beyan
Bu çalışma, etik kurul onayı gerektirmeyen çalışmalar kapsamında olduğundan ; katılımcılardan anket, görüşme, odak grup çalışması, gözlem, deney, görüşme teknikleri kullanılarak veri toplanmasını gerektiren nitel veya nicel yaklaşımlarla yürütülen herhangi bir araştırma; deneysel veya bilimsel amaçlarla insan ve hayvanların (maddi veriler dahil) kullanımı; insanlar üzerinde yürütülen klinik araştırmalar; hayvanlar üzerinde yürütülen araştırmalar kapsamında olmadığından, bu çalışma için herhangi bir etik başvuruda bulunulmadığını beyan ederim. Saygılarımla
Destekleyen Kurum
Bu çalışma ile ilgili herhangi bir kurum, kuruluş veya kişiyle finansal çıkar çatışması yoktur ve yazarlar arasında da çıkar çatışması yoktur
Proje Numarası
Bu çalışmanın proje numarası bulunmamaktadır.
Kaynakça
- Ab Muttalib, S. A., Syed Ismail, S. N., Praveena, S. M. (2016). Application of Effective Microorganism (EM) in Food Waste Composting. Asia Pacific Environmental and Occupational Health Journal, 2(1), 37-47.
- Anari, R., Amini, M., Nikooyeh, B., Ghodsi, D., Torabi, P., Neyestani, T. R. (2021). Evaluation of nutritional status, food intake and costs of food waste in hospitalized patients, considering relevant causes and finding possible solutions: protocol of a mixed-method study. Nutr Food Sci Res. 8(3): 1-10. Available from: Erişim: http://dx.doi.org/10.52547/nfsr.8.3.1 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Atay Haspolat, N. (2015). Gıda Güvenliğinde Sürdürülebilir Gıda Sistemleri, AB Uzmanlık Tezi, T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, Ankara.
- Bayazıt Hayta, A. (2009). Sürdürülebilir Tüketim Davranışının Kazanılmasında Tüketici Eğitiminin Rolü. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 143-151.
- Beyhan, Y., Bilici, S., Kızıl, M. (2020). Toplu Beslenme Sistemleri (Toplu Tüketim Yerleri) İçin Ulusal Menü Planlama ve Uygulama Rehberi, Anıl Reklam Matbaa Ltd. Şti, Ankara.
- Cerda, A., Artola, A., Font, X., Barrena, R., Gea, T., Sánchez, A. (2017). Composting of Food Wastes: Status and Challenges. Bioresource Technology, 248, 57–67.
- Chang, J. I., Hsu, T. E. (2008). Effects of Compositions on Food Waste Composting. Bioresource Technology, 99(17), 8068–8074.
- Çerçioğlu, M. (2019). Sürdürülebilir Atık Yönetiminde Sera Atıklarının Kompost Olarak Değerlendirilmesi. Bursa Uludag Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 33(1),167-177.
- Çatar, D., Dural, N., Serin, R., Olcay Eminsoy, İ. (2023). Sağlık Kurumlarında Gıda Atıkları ve Sürdürebilirliğin Boyutları. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(2), 585-592.
- Çobanoğlu, Z., Güler, Ç. (1994). Katı atıklar, Aydoğdu Ofset, Ankara, 11-12.
- Demirtaş, E.I. (2004). Kentsel Katı Atık Kompostunun Tarımda Kullanımı, Derim,21(2), 27-34.
- Eskicioğlu, A.V. (2013). Bitkisel Atıklardan Kompost Gübre Üretim Sistemlerinin Tasarımı, Yüksek Lisans Tezi, Namık Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tekirdağ.
- FAO. (2020). Türkiye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı, Ankara.
- FAO/WHO. (2019). Sustainable Healty Diets-Guiding Principles. Rome.
- Gürel, S. (2024). Gıda Atığı Kompostu ile Kimyasal Gübre Uygulamasının Marul ve Ispanak Yetiştirilen Vertisol Grubu Toprakların Verimliliğine Etkileri. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 11(2), 396-408. Erişim: https://doi.org/10.30910/turkjans.1433803 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Güven, S., Gündüzalp, A. A. (2016). Atık, Çeşitleri, Atık Yönetimi, Geridönüşüm ve Tüketici: Çankaya Belediyesi ve Semt Tüketicileri Örneği, Hacettepe Üniversitesi, Sosyolojik Araştırmalar E-Dergisi, Ankara, 2-15.
- Keskin, C., Baran, M. F. (2021). Gıda Atıklarının Değerlendirilmesi. Atıklar Kavramı Sınıflandırılması ve Yönetimi, Editör: Hatipoğlu, A., İksad Yayınevi, Ankara, 92-109.
- Kılınç Şahin, S., Bekar, A. (2018). Küresel Bir Sorun ''Gıda Atıkları: Otel İşletmelerindeki Boyutları. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 6(4),1039-1061.
- Lawrence, M., Burlingame, B., Caraher, M., Holdsworth, M., Neff, R. and Timotijevic, L. (2015). Public Health Nutrition and Sustainability, Public Health Nutrition, 18(13), 2287-92.
- Mironov, V., Zhukov, V., Efremova, K., Brinton, W. F. (2024). Enhancing aerobic composting of food waste by adding hydrolytically active microorganisms. Frontiers in microbiology, 15, 1487165. Erişim: https://doi.org/10.3389/fmicb.2024.1487165 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Mussa, S., Farhan, M., Ahmad, S., Zahra, K., Kanwal, A., Khan, Q. F., Afzaal, M., Wahid, A., Sarker, P. K., El-Sheikh, M. A., Ali, S. (2025). Exploring the utility of different bulking agents for speeding up the composting process of household kitchen waste. Scientific reports, 15(1), 2488. Erişim: https://doi.org/10.1038/s41598-025-85433-0 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Nazilli, G.E., Dudu, Ü. (2018). Organik Katı Atıkların Aerobik Şartlarda Biyoteknolojik Yöntemlerle Kompostlaştırılması. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 11(2), 47-50.
- Özçiçek Dölekoğlu, C. (2019). Gıda Kayıpları, İsraf ve Toplumsal Çabalar. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23(2), 179-186.
- Paritosh, K., Kushwaha, S.K., Yadav, M., Pareek, N., Chawade, A., Vivekanand, V. (2017). Food Waste to Energy Overview of Sustainable Spproaches for Food Waste Management and Nutrient Recycling. Biomed Research International, 2017, 2370927.
- Pekcan, A.G. (2019). Sürdürülebilir Beslenme ve Beslenme Örüntüsü: Bitkisel Kaynaklı Beslenme. Beslenme ve Diyet Dergisi, 47(2), 1-10.
- Rios, M., Meier, C., Gössling, S., Cornuz, C. (2018). Food Waste Management Innovations in the Foodservice Industry. Waste Management, 79, 196-206.
- Sayar, Ş. (2012). Sakarya İli Entegre Atık Yönetimi ve Ambalaj Atıklarının Geri Dönüşümü, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
- Tavak Vakfı, (2018). Türkiye’de Yeme-İçme Sektörünün Boyutları Gastronomi Ekonomisi. Erişim: https://tavakvakfi.org/wp-content/uploads/2019/01/2018, Erişim tarihi: 26.10. 2024.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Atık Yönetimi Yönetmeliği Resmî Gazete: 02.04.2015-29314. Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.html. Erişim tarihi: 15 Eylül 2024.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Çevresel Göstergeler. 2016. Erişim: https://webdosya.csb.gov.tr. Erişim tarihi:25 Eylül 2024.
- T.C. SAĞLIK Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 Haber Bülteni. Erişim: https://www.saglik.gov.tr/TR-84930/saglik-istatistikleri-yilliklari.html Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda Artık ve Atıklardan Kompost Yapımı Erişim: https://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=78 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- United Nations World Commission on Environment and Development, (1987). Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, Oxford University Press, Oxford.
- Wan, W., Wang, Y., Tan, J., Qin, Y., Zuo, W., Wu, H., He, H., & He, D. (2020). Alkaline phosphatase-harboring bacterial community and multiple enzyme activity contribute to phosphorus transformation during vegetable waste and chicken manure composting. Bioresource technology, 297, 122406. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2019.122406 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Wang Q., Li N., Jiang S., Li G., Yuan J., Li Y., et al. (2024). Composting of post-consumption food waste enhanced by bioaugmentation with microbial consortium. Sci. Total Environ. 907, 168107. doi: 10.1016/j.scitotenv.2023.168107,
- Yalım Kaya, S., İlhan, S. (2018). Toplu Yemek (Hazır Yemek) Sektöründe Yaşanan Problemler ve Çözüm Önerileri. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(Ek.1), 553-581.
- Yaman, K. (2012). Bitkisel Atıkların Değerlendirilmesi ve Ekonomik Önemi. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 12(2), 339-348.
Öz
Proje Numarası
Bu çalışmanın proje numarası bulunmamaktadır.
Kaynakça
- Ab Muttalib, S. A., Syed Ismail, S. N., Praveena, S. M. (2016). Application of Effective Microorganism (EM) in Food Waste Composting. Asia Pacific Environmental and Occupational Health Journal, 2(1), 37-47.
- Anari, R., Amini, M., Nikooyeh, B., Ghodsi, D., Torabi, P., Neyestani, T. R. (2021). Evaluation of nutritional status, food intake and costs of food waste in hospitalized patients, considering relevant causes and finding possible solutions: protocol of a mixed-method study. Nutr Food Sci Res. 8(3): 1-10. Available from: Erişim: http://dx.doi.org/10.52547/nfsr.8.3.1 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Atay Haspolat, N. (2015). Gıda Güvenliğinde Sürdürülebilir Gıda Sistemleri, AB Uzmanlık Tezi, T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, Ankara.
- Bayazıt Hayta, A. (2009). Sürdürülebilir Tüketim Davranışının Kazanılmasında Tüketici Eğitiminin Rolü. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 143-151.
- Beyhan, Y., Bilici, S., Kızıl, M. (2020). Toplu Beslenme Sistemleri (Toplu Tüketim Yerleri) İçin Ulusal Menü Planlama ve Uygulama Rehberi, Anıl Reklam Matbaa Ltd. Şti, Ankara.
- Cerda, A., Artola, A., Font, X., Barrena, R., Gea, T., Sánchez, A. (2017). Composting of Food Wastes: Status and Challenges. Bioresource Technology, 248, 57–67.
- Chang, J. I., Hsu, T. E. (2008). Effects of Compositions on Food Waste Composting. Bioresource Technology, 99(17), 8068–8074.
- Çerçioğlu, M. (2019). Sürdürülebilir Atık Yönetiminde Sera Atıklarının Kompost Olarak Değerlendirilmesi. Bursa Uludag Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 33(1),167-177.
- Çatar, D., Dural, N., Serin, R., Olcay Eminsoy, İ. (2023). Sağlık Kurumlarında Gıda Atıkları ve Sürdürebilirliğin Boyutları. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(2), 585-592.
- Çobanoğlu, Z., Güler, Ç. (1994). Katı atıklar, Aydoğdu Ofset, Ankara, 11-12.
- Demirtaş, E.I. (2004). Kentsel Katı Atık Kompostunun Tarımda Kullanımı, Derim,21(2), 27-34.
- Eskicioğlu, A.V. (2013). Bitkisel Atıklardan Kompost Gübre Üretim Sistemlerinin Tasarımı, Yüksek Lisans Tezi, Namık Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tekirdağ.
- FAO. (2020). Türkiye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı, Ankara.
- FAO/WHO. (2019). Sustainable Healty Diets-Guiding Principles. Rome.
- Gürel, S. (2024). Gıda Atığı Kompostu ile Kimyasal Gübre Uygulamasının Marul ve Ispanak Yetiştirilen Vertisol Grubu Toprakların Verimliliğine Etkileri. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 11(2), 396-408. Erişim: https://doi.org/10.30910/turkjans.1433803 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Güven, S., Gündüzalp, A. A. (2016). Atık, Çeşitleri, Atık Yönetimi, Geridönüşüm ve Tüketici: Çankaya Belediyesi ve Semt Tüketicileri Örneği, Hacettepe Üniversitesi, Sosyolojik Araştırmalar E-Dergisi, Ankara, 2-15.
- Keskin, C., Baran, M. F. (2021). Gıda Atıklarının Değerlendirilmesi. Atıklar Kavramı Sınıflandırılması ve Yönetimi, Editör: Hatipoğlu, A., İksad Yayınevi, Ankara, 92-109.
- Kılınç Şahin, S., Bekar, A. (2018). Küresel Bir Sorun ''Gıda Atıkları: Otel İşletmelerindeki Boyutları. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 6(4),1039-1061.
- Lawrence, M., Burlingame, B., Caraher, M., Holdsworth, M., Neff, R. and Timotijevic, L. (2015). Public Health Nutrition and Sustainability, Public Health Nutrition, 18(13), 2287-92.
- Mironov, V., Zhukov, V., Efremova, K., Brinton, W. F. (2024). Enhancing aerobic composting of food waste by adding hydrolytically active microorganisms. Frontiers in microbiology, 15, 1487165. Erişim: https://doi.org/10.3389/fmicb.2024.1487165 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Mussa, S., Farhan, M., Ahmad, S., Zahra, K., Kanwal, A., Khan, Q. F., Afzaal, M., Wahid, A., Sarker, P. K., El-Sheikh, M. A., Ali, S. (2025). Exploring the utility of different bulking agents for speeding up the composting process of household kitchen waste. Scientific reports, 15(1), 2488. Erişim: https://doi.org/10.1038/s41598-025-85433-0 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Nazilli, G.E., Dudu, Ü. (2018). Organik Katı Atıkların Aerobik Şartlarda Biyoteknolojik Yöntemlerle Kompostlaştırılması. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 11(2), 47-50.
- Özçiçek Dölekoğlu, C. (2019). Gıda Kayıpları, İsraf ve Toplumsal Çabalar. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23(2), 179-186.
- Paritosh, K., Kushwaha, S.K., Yadav, M., Pareek, N., Chawade, A., Vivekanand, V. (2017). Food Waste to Energy Overview of Sustainable Spproaches for Food Waste Management and Nutrient Recycling. Biomed Research International, 2017, 2370927.
- Pekcan, A.G. (2019). Sürdürülebilir Beslenme ve Beslenme Örüntüsü: Bitkisel Kaynaklı Beslenme. Beslenme ve Diyet Dergisi, 47(2), 1-10.
- Rios, M., Meier, C., Gössling, S., Cornuz, C. (2018). Food Waste Management Innovations in the Foodservice Industry. Waste Management, 79, 196-206.
- Sayar, Ş. (2012). Sakarya İli Entegre Atık Yönetimi ve Ambalaj Atıklarının Geri Dönüşümü, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
- Tavak Vakfı, (2018). Türkiye’de Yeme-İçme Sektörünün Boyutları Gastronomi Ekonomisi. Erişim: https://tavakvakfi.org/wp-content/uploads/2019/01/2018, Erişim tarihi: 26.10. 2024.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Atık Yönetimi Yönetmeliği Resmî Gazete: 02.04.2015-29314. Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.html. Erişim tarihi: 15 Eylül 2024.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Çevresel Göstergeler. 2016. Erişim: https://webdosya.csb.gov.tr. Erişim tarihi:25 Eylül 2024.
- T.C. SAĞLIK Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 Haber Bülteni. Erişim: https://www.saglik.gov.tr/TR-84930/saglik-istatistikleri-yilliklari.html Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda Artık ve Atıklardan Kompost Yapımı Erişim: https://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=78 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- United Nations World Commission on Environment and Development, (1987). Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, Oxford University Press, Oxford.
- Wan, W., Wang, Y., Tan, J., Qin, Y., Zuo, W., Wu, H., He, H., & He, D. (2020). Alkaline phosphatase-harboring bacterial community and multiple enzyme activity contribute to phosphorus transformation during vegetable waste and chicken manure composting. Bioresource technology, 297, 122406. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2019.122406 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
- Wang Q., Li N., Jiang S., Li G., Yuan J., Li Y., et al. (2024). Composting of post-consumption food waste enhanced by bioaugmentation with microbial consortium. Sci. Total Environ. 907, 168107. doi: 10.1016/j.scitotenv.2023.168107,
- Yalım Kaya, S., İlhan, S. (2018). Toplu Yemek (Hazır Yemek) Sektöründe Yaşanan Problemler ve Çözüm Önerileri. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(Ek.1), 553-581.
- Yaman, K. (2012). Bitkisel Atıkların Değerlendirilmesi ve Ekonomik Önemi. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 12(2), 339-348.
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | Sağlık Sistemleri |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Proje Numarası | Bu çalışmanın proje numarası bulunmamaktadır. |
| Gönderilme Tarihi | 11 Temmuz 2025 |
| Kabul Tarihi | 19 Aralık 2025 |
| Yayımlanma Tarihi | 18 Mart 2026 |
| DOI | https://doi.org/10.70915/spkd.1740226 |
| IZ | https://izlik.org/JA35BB48TX |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2026 Sayı: 2026 |
Amaç ve Kapsam
Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi (SPKD); sağlık sistemi, sağlık politikaları, sağlıkta performans ve kalite kapsamında gerçekleştirilen çalışmaların bilimsel ortamda ele alınması ve teşvik edilmesi amacıyla hakemli bilimsel dergi olarak hazırlanmaktadır. SPKD’in yayın etiği politikası, Yayın Etiği Komitesi’nin (Committee on Publication Ethics, COPE) açık erişimde yayınladığı kılavuzlar ve politikalarına dayanmaktadır. Kalkınmanın ve gelişmişliğin en önemli araç ve göstergelerinden birisi toplumun sağlık düzeyidir. Küreselleşmenin oluşturduğu etkiler, toplumu ve toplumsal yapıları kökünden değiştirdiği gibi, sağlık alanında da sürekli gelişimi bir zorunluluk haline getirmiştir. Ülkemizde sağlık alanında gerçekleştirilen büyük yatırımlar, hedeflere yönelik uygulamaya konulan adımlar ve sağlıkta kalite kültürünün oluşturulması amacıyla istikrarlı bir şekilde yürütülen faaliyetler neticesinde küresel anlamda adından söz edilen bir sağlık sistemi yapısına ulaşılmıştır.
Sağlık hizmet sunumunda gelişimin takipçisi değil öncüsü olmayı amaçlamalı ve sürekli daha iyiyi hedeflemek durumundayız. Bunun için de, sağlık sistemimizin izlenebilir, kıyaslanabilir ve hesap verebilir olması yolundaki çalışmalara ağırlık vermekteyiz. Küresel, ulusal ve kurumsal düzeyde ölçme ve değerlendirme kültürünü geliştirmeye yönelik önemli programlar yürütmekteyiz.
Dergimiz, yayın politikası gereğince, sağlık politikaları, sağlık sistemleri, sağlık hizmetleri değerlendirmesi, sağlık sektöründe performansa dayalı ödeme uygulamaları, sağlık hizmet uygulamalarında kalite geliştirme, hasta ve çalışan güvenliği, sağlık ekonomisi ve sağlık sosyolojisi ile ilgili olmak üzere sağlık bilimlerinin kapsamına giren konuları içeren nicel ve nitel özgün araştırma makalelerine yer vermektedir.
Yazım Kuralları
BAŞLIK VE DİPNOTLAR
1. Yazının ilk sayfasında yazının başlığı, yazarların adları ve kurumları, özet ve anahtar kelimeler (en az 3, en çok 7) bulunmalıdır. Yazı başlığı 10 kelimeyi geçmeyecek şekilde kısa ve öz olmalıdır. Yazı başlığı, özet ve anahtar kelimeler, hem Türkçe hem de İngilizce olarak verilmelidir. İletişimin sağlanacağı adres dipnot ile belirtilmelidir. İlk sayfada ayrıca varsa, dipnot olarak çalışmayı destekleyen kuruluşlar, vb. de belirtilmelidir.
2. Metin içindeki göndermeler, parantez içinde yazarın soyadı, tarih yöntemiyle verilmelidir.
3. Yazar(lar)ın unvanıyla birlikte, çalıştığı yerin açık adı, şehir-ülke bilgisi, e-posta adresi ve ORCID numarası, başlığın altındaki yazar ismi ya da isimleriyle eşleştirilmiş dipnotlarla (*) belirtilmeli ve makalenin ilk sayfasının altındaki dipnotta yer almalıdır.
4. Makale ile ilgili olarak, tezden üretilme, bir konferansta sunulma veya proje kapsamında yapılma gibi özel durumlar varsa (*) ile başlayan bir dipnot ile yazılmalıdır.
Dipnotlar için ek açıklama: Yazı herhangi bir bilimsel etkinlikte bildiri olarak sunulmuş ise, makalenin başlığına dipnot simgesi (*) konularak, makalenin ilk sayfasının altında etkinliğin adı, yeri ve tarihi belirtilmelidir. Yazı herhangi bir araştırma kurumu ya da fonu tarafından desteklenmiş ise, makalenin başlığına dipnot simgesi (*) konularak, desteği sağlayan kuruluşun adı, projenin numarası ve tamamlandığı tarih ilk sayfanın altında belirtilmelidir. Yazı lisansüstü tezlerden üretilmiş ise, makalenin başlığına dipnot simgesi (*) konularak, tezin adı, danışmanın adı ve tamamlandığı tarih ilk sayfanın altında belirtilmelidir. Dipnotlardaki tüm bilgiler Palatino Linotype yazı tipinde, girintisiz ve 10 punto olmalıdır.
TÜRKÇE VE İNGİLİZCE KISA ÖZET (ÖZ&ABSTRACT)
1. Yazılar Türkçe ve İngilizce dillerinde hazırlanıp gönderilebilir. Türkçe hazırlanan her çalışmanın ilk sayfasında Türkçe ve İngilizce kısa özet bulunmalıdır. Türkçe ve İngilizce kısa özet, Times New Roman yazı tipinde, 9 - 10 punto, özet, derleme ve araştırma makaleleri için 250, teknik notlar için 200 ve editöre mektup için 100 kelimeyi aşmayacak şekilde yazılmalıdır.
2. İngilizce gönderilen çalışmalarda Türkçe kısa özet bulunma zorunluluğu yoktur. Kısa özet içinde kaynak verilmemelidir.
3. Her kısa özetin altında, çalışmayı betimleyen 2-5 anahtar sözcük bulunmalıdır.
BÖLÜMLER VE ALT BÖLÜMLER
1. Yazı "giriş" bölümüyle öz&abstract kısmından hemen sonra başlamalı ve uygun bölümlere ayrılmalıdır. Bölüm başlıkları büyük harflerle ("GİRİŞ" şeklinde ) yazılmalıdır. Tüm başlıklar kalın yazılmalıdır. Başlıklarda üstten bir satır boş bırakılmalıdır. Gerekli durumlarda bölümler alt bölümlere ayrılabilir.
Yazılarda ana bölümler sırasıyla;
• GİRİŞ
• YÖNTEM
-Evren ve örneklem/Çalışma Grubu/Katılımcılar/Denekler vb.
- Veri toplama yöntem(ler)i/teknikleri/araçları
- Verilerin analizi
• BULGULAR
• TARTIŞMA
• SONUÇ VE ÖNERİLER
• KAYNAKLAR
gibi temel bölümlerinden oluşmalıdır.
1. Türkçe makalelerde Türk Dil Kurumu’nun sözlükleri ve yazım kılavuzu dikkate alınmalı ve mümkün olduğunca Türkçe sözcükler kullanılmalıdır. Alana özgü yabancı dildeki kavramın/terimin Türkçe karşılığı kullanılırken ilgili kavramın/terimin ilk kullanıldığı yerde yabancı dildeki karşılığı parantez içinde verilmelidir.
2. Yazılar Microsoft Word formatında hazırlanmalı, font büyüklüğü 12 punto, yazı karakteri Times New Roman olmalıdır.
a) Başlık:12 punto ve kalın
b) Özet: 9 - 10 punto
c) Üst Boşluk: 3,5 cm
d) Sol Boşluk: 3 cm
f ) Sağ Boşluk: 2,5 cm
g) Alt Boşluk: 2,5 cm
olmalıdır.
3. Kısaltmalara, ilgili bilim alanında kullanıldığı şekilde yer verilmelidir. Kısaltmalar metin içinde ilk geçtiği yerde tanımlanmalıdır. Gerekli durumlarda kısaltmalar "giriş" bölümünde veya bu bölümü izleyen ayrı bir bölüm içinde verilebilir.
4. Makalelerde anahtar kelimeler oluşturulurken kullanılacak anahtar kelimeler, MeSH (Medical Subject Headings) terimlerinin, Türkçe karşılıklarının bulunduğu anahtar kelimeler dizini olan Türkiye Bilim Terimleri arasından seçilmelidir. Anahtar kelimelerde standart bir terminoloji oluşturulması ve araştırmacıların makalelere kolay bir şekilde ulaşabilmeleri için, bilimsel makalelerde uygun sayıda, uygun nitelikte ve standart terminolojide anahtar kelimelerin bulunduğu Türkiye Bilim Terimlerine http://www.bilimterimleri.com adresinden erişim sağlanabilmektedir.
ŞEKİLLER VE TABLOLAR
1. Tüm çizimler, haritalar, grafikler, fotoğraflar, vb. şekil olarak değerlendirilmelidir. Şekiller, ardışık olarak numaralandırılmalıdır. Bunlara metin içinde "Şekil 1." şeklinde atıfta bulunulmalıdır. Her bir şekil için uygun bir başlık kullanılmalı ve başlık şeklin altına numarasıyla birlikte yazılmalıdır.
2. Tablolar ardışık olarak numaralandırılmalıdır. Tablolara metin içinde numaralarıyla "Tablo 1." şeklinde atıfta bulunulmalıdır. Her bir tablo için uygun bir başlık kullanılmalı ve bu başlık tablonun üzerine numarasıyla birlikte yazılmalıdır. Tablo, resim, grafik ve şekillerin yazı büyüklüğü 9 punto olmalıdır.
KAYNAKLARIN BELİRTİLMESİ
1. Kaynakça ve notlar/açıklamaların yazımında bilimsel makale yazım kuralları esas alınmalıdır.
2. Dergide yayınlanacak makalelerde APA Stili aranacak olup (ayrıntılı bilgi için; http://www. apastlye. org) şekil şartlarını taşımayan yazılar hakemlere gönderilmeden iade edilir.
3. Yazılar A4 formatında 30 sayfayı aşmamalıdır.
4. APA STİLİ:
Kitaplar:
Yazar, A. A. (1994). Çalışmanın adı. Yer: Yayımcı. Yazar, A. A. (Yıl). Eserin başlığı. doi:xxxxxxxxxxxx Editor, A. A. (Ed.). (Yıl). Eserin başlığı. Yer: Yayıncı.
Süreli Yayınlar:
Yazar, A. A., Yazar, B. B. ve Yazar, C. C. (Yıl). Makalenin adı. Süreli Yayının adı, Cilt No: ss-ss.
Yazar, Y. (Yıl). Bölüm başlığı. E. Editör (Dizi Ed.), Seri Adı: Cilt No. Cilt başlığı (s. x-x) içinde. doi: xxx
ONLİNE DOKÜMAN:
Yazar, A. A. (2000). Çalışmanın başlığı. Erişim Adresi: internet adresi. Erişim tarihi: xx, xx, xxxx.
EKLER
1. Yazar(lar) ihtiyaç duyarlarsa kaynakçadan sonra, Ekler bölümü oluşturabilirler. Bu kısımda verilecek eklere makale içinden mutlaka atıfta bulunulmalıdır.
2. Çalışma içinde tablo veya şekil ile verilebilecek unsurlara Ekler’de yer verilmemelidir.
Etik İlkeler ve Yayın Politikası
Yayın Etiği
Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi (SPKD); sağlık sistemi, sağlık politikaları, sağlıkta performans ve kalite kapsamında gerçekleştirilen çalışmaların bilimsel ortamda ele alınması ve teşvik edilmesi amacıyla hakemli bilimsel dergi olarak hazırlanmaktadır. SPKD’in yayın etiği politikası, Yayın Etiği Komitesi’nin (Committee on Publication Ethics, COPE) açık erişimde yayınladığı kılavuzlar ve politikalarına dayanmaktadır.
Derginin yayın etiği politikası, Yayın Etiği Komitesi’nin (Committee on Publication Ethics, COPE) açık erişimde yayınladığı kılavuzlar ve politikalarına dayanmaktadır. Dergiye yapılan yayın başvuruları, Yayın Kurulu tarafından uluslararası etik kurallara uygunluk açısından değerlendirilir. Araştırma ve Yayın Etiğine uyulmaktadır. Başvuru yapılan her çalışmada "Araştırma ve Yayın Etiğine" uyulduğuna dair ifadeye yer verilmelidir.
Yayıncının Etik Sorumlukları
SPKD 2010 yılından bu yana, yayın ve editörler kurulu yönetiminde sağlık bilimlerinin tüm alanlarında bilimsel gelişmeleri okuyuculara ve ilgililere ulaştırma amacı taşıyan ve kar amacı gütmeyen bir dergidir.
SPKD' in Editörler Kurulu, kendi alanlarında yetkin ve birikimi olan sağlık uzmanları ve sağlık çalışanlarından oluşmaktadır. SPKD'de editörler kurulu başkanı olarak bir editör ve bir ya da birden fazla alan editörü belirlenir. Bu görevlerinden ayrılan üyenin yerine yeni üye görevlendirilir.
SPKD Editörler Kurulu’nun Sorumlulukları
SPKD Editörler Kurulu;
• Yayın, kör hakemlik, değerlendirme süreci, etik ilkeler gibi dergi politikalarının belirlenmesi ve uygulanması için temel ilkeleri belirler.
• Dergide yayınlanmış makale yazarlarının telif hakkını korur.
• Makale ve dergi yayım sürecinde fikri mülkiyet hakları, bilimsel ve etik olmayan davranışlar, intihal ve atıf çeteciliği gibi ihlallerle ilgili önlemleri almada sorumludur.
• Yazar(lar)ın bilgi gereksinimlerini içeren bir “Yazım Kuralları” hazırlar ve gerektiğinde günceller.
Editör, Editör Yardımcıları ve Alan Editörlerinin Etik Sorumlulukları
Editörler;
• Dergiye gönderilen makaleleri alan editörlerinden önce ön incelemeye tabi tutar. İlk olarak şekil ve yazım kuralları açısından inceleme yapar. Dergi şablonuna uygun olarak hazırlanan makaleler daha sonra İstatistik Editörü, Dil Editörleri ve Yayın Kurulu tarafından derginin yayın etiği ve ilkelerine uygunluğu, konunun bilimsel açıdan özgünlüğü ve güncelliği açısından incelenir ve uygun görülen makaleler alan editörlerine atanır. Alan editörleri makaleleri, alanın var olan bilgi birikimine katkısı yönünden inceler ve uygun görürlerse makaleyi hakemlere gönderirler.
• Ön değerlendirme sonucunda yayınlanması uygun olmayan makalelerin yazarlarına bilgi verir, yayımlanmayacak yazılar sahibine iade edilir.
• Yayımlanabileceğine karar verilenleri yayın sürecine alır.
• Makalelerin yayımlanmasına karar verirken, makalelerin özgün olmasına, bilimsel alan yazısına, okuyucu, araştırmacı ve uygulayıcılara katkı sağlamasına özen gösterirler.
Makalelerle ilgili olumlu ya da olumsuz karar verirken, makalelerin özgün değeri, alana katkısı, araştırma yönteminin geçerli ve güvenirliği, anlatımın açıklığı ile derginin amaç ve kapsamını göz önünde tutarlar.
• Derginin yayın politikaları arasında bulunan kör hakemlik ve değerlendirme süreci politikalarını uygular, hakemlerin kimlik bilgilerini gizli tutar, her makalenin yansız ve süresi içinde değerlendirilmesini sağlarlar.
• Makalelerin alanında uzman hakemlere gönderilmesini, hakem havuzunun güncel olmasını sağlarlar. Tarafsız bir değerlendirme için hakemler ve yazar(lar) arasındaki çıkar çatışması-çıkar birliği olup olmadığını göz önüne alırlar.
• Hakemleri zamanında, tarafsız ve etkin bir değerlendirme yapmaya teşvik eder, akademik kurallar çerçevesinde gerçekleşmeyen ve bilimsel olmayan değerlendirmeleri engellerler.
• Tüm bilim dallarında yapılan ve etik kurul kararı gerektiren klinik ve deneysel insan ve hayvanlar üzerindeki çalışmaları kapsayan makalelerde etik kurul izni alınıp-alınmadığını kontrol eder, izin alınması gereken araştırmalarda etik kurul izinleri olmadığında makaleyi reddederler.
• Dergiye makale gönderilecek makalelerin hangi yazım kurallarına göre hazırlanacağına dair rehberlik etmesi amacıyla kılavuz oluşturur. Makalelerdeki hata, tutarsızlık ya da yanlış yönlendirmelerin düzeltilmesini sağlarlar.
• Olumsuz sonuçları içeren çalışmalara yönelik eleştirileri de dikkate alırlar.
Dergiye iletilen şikayetleri inceler ve gerekli açıklamaları yaparlar.
Hakemlerin Etik Sorumlulukları
Hakemlerden gelen dönütler ve eş editörlerin kararına bağlı olarak dergiye gönderilen makalelerin ilk tur hakem değerlendirme süreçlerinin yaklaşık olarak 6-8 hafta sürmesi öngörülmektedir. Ancak bu süre alandan alana değişebilir. Değerlendirme yapmayı kabul etmeyen hakem olması durumunda süre uzayabilmektedir.
Hakemler;
• Uzmanlık alanına göre makale değerlendirmeyi kabul etmelidirler.
• Değerlendirmeyi tarafsız ve gizlilik içinde yapmalıdırlar. Uyruk, cinsiyet, inanç, siyasal görüş ve ticari kaygılar, değerlendirmenin yansızlığını bozmamalıdır.
• Çıkar çatışması veya çıkar birliği olduğunu anladıklarında, makaleyi değerlendirmeyi reddederek, editörlere bilgi vermelidirler.
• Değerlendirmeyi akademik görgü kurallarına uygun biçimde, yapıcı bir dille yapmalı; hakaret içeren veya kişisel olabilecek yorumlardan kaçınmalıdırlar.
Yazarların Etik Sorumlulukları
Dergiye gönderilen makalelerin başka bir yerde yayınlanmamış veya yayınlanmak üzere eş zamanlı olarak başka bir dergiye gönderilmemiş olması gerekmektedir. Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi yayınlanmak üzere kabul edilen makalelerin tüm yayın haklarına sahiptir.
Yazarlar;
• Makaleleri dergi yazım kriterlere uygun olarak hazırlayıp,
kaynakçada yer alan kaynaklara metin içinde eksiksiz şekilde atıf yapmalıdırlar.
• Tüm bilim dallarında yapılan ve etik kurul kararı gerektiren klinik ve deneysel insan ve hayvanlar üzerindeki çalışmalar için ayrı ayrı etik kurul onayı alınmış olmalı, bu onay makalede belirtilmeli ve belgelendirilmelidir. Ayrıca olgu sunumlarında olur formunun alındığına ilişkin bilgiye makalede yer vermelidirler.
• Yazarlara raporlar doğrultusunda geliştirilmek veya düzeltilmek üzere gönderilen yazılar, gerekli düzenlemeler yapılarak editörün verdiği süre içinde tekrar dergiye ulaştırılmalıdır. Bu süre içinde düzeltilmeyen yazı(lar)ın değerlendirme süreci sona erer. Yazarlar hakemlerin eleştiri, öneri ve düzeltme taleplerini dikkate alırlar; katılmadıkları hususlar varsa, gerekçeleriyle birlikte itiraz etme hakkına sahiptirler. Olumlu bulunduğu halde yazı çokluğu nedeniyle bir yıl stokta bekleyen yazılar, güncelliği yitirmeleri nedeniyle olumsuz sayılırlar.
• Yayına kabul edilen makalelerin basılması için yazar(lar) tarafından telif hakkı ve yazar sözleşmesi formunun imzalanması ve dergiye iletilmesi gerekmektedir. Ayrıca, yazar(lar)dan makaleyi bir intihal kontrol programı ile taramaları ve intihal kontrol programının ürettiğini belgeleyen bir program çıktısını, garanti ve yükümlülük formuyla beraber göndermeleri istenir.
• Yayına kabul edilen ve son biçimi verilen makaleler üzerinde yazar(lar) değişiklik yapamaz.
• Yayınlanan makalenin içeriğinden (kaynakların ve alıntıların doğruluğundan, ileri sürülen görüşlerden ve telif hakkı olan çizelge, resim ve diğer görsellerden) yazar(lar) sorumludur.
• Bir yazarın derginin aynı sayısında ilk isim olarak bir, ikinci ve diğer isim sırasında bir olmak üzere en fazla iki eseri yayımlanabilir.
• Yayına kabul edilen makaleler için yazar(lar)a ve hakemlere telif ücreti ödenmez.
• Makaleye katkı sağlamayan kişilerin adını yazar olarak yazılmamalı, yayımlanmak üzere başvurusu yapılan bir makalenin yazar sırasını değiştirmeyi, yazar çıkartmayı ve yazar eklemeyi önerilmemelidir.
• Kullanılan fikir ve sanat eserleri için telif hakkı düzenlemelerine riayet edilmesi gerekmektedir. Makale sonunda; Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı, varsa Destek ve Teşekkür Beyanı, Çatışma Beyanı verilmesi gerekmektedir.
• Veri toplama sürecinde etik ilkelere özen gösterdiklerinin kanıtlarını (alıntı yapılan ölçek, anket, fotoğraf gibi belgelerinin kullanılması için izin alınması gibi) makale içinde sunmalıdırlar.
• Makalelerde Araştırma ve Yayın Etiğine uyulduğuna dair ifadeye yer verilmelidir. Etik kurul izni gerektiren çalışmalarda, izinle ilgili bilgiler (kurul adı, tarih ve sayı no) yöntem bölümünde ve ayrıca makale ilk/son sayfasında yer verilmelidir.
• Makaleyi sadece değerlendirme için görüş istenen hakemlerden geri dönüş gelmeden önce geri çekebilirler. Hakemlerden bir tanesinden makale değerlendirmesine yönelik karar geldikten sonra makalesini çekme talebinde bulunan yazarların başvuruları, bu durumun gerekçesini (ör. çalışmalarında etik ihlal bulunması, telif hakkı sorunu olması, önemli bir bilimsel hata meydana gelmiş olması veya yazarlar arasında çıkar çatışması bulunması gibi) açıklayan ve tüm yazarların imzaladığı belgenin yüklenmesinden sonra editörler kurulu tarafından değerlendirme yapılarak kararlaştırılacaktır.
Etik İlke Kural İhlallerinin Editöre Bildirilmesi
SPKD'de editörler, hakemler, yazarlar ile ilgili etik ilkelere uymayan bir davranış ya da değerlendirme sürecindeki, erken görünümdeki ya da yayımlanmış bir makale ilgili etik olmayan bir durumla karşılaşılması durumunda spkddergisi@saglik.gov.tr adresine e- posta yoluyla bildirilmesi gerekir.
Ücret Politikası
Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi kurumsal bir yayın olarak T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından ücretsiz olarak çıkarılmaktadır. Bu dergide yayımlanan makaleler için yazara herhangi bir ücret ödenmez ve de yazardan ücret talep edilmez. Dergimiz makale gönderimi, makale-editörlük süreçleri veya yayın ücreti (sayfa veya renk ücretleri) için herhangi bir ücret talep etmemektedir. Makaleler basılı ve dijital olmak üzere ücretsiz erişime açıktır.
Dizinler
Diğer Dizinler
Dergi Kurulları
Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü
Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi