TOPLU BESLENMEDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİKTE YENİ BİR MODEL: GIDA ATIKLARININ KOMPOST OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

ÖZET Amaç: Kendi yemeğini hazırlayan tüm kamu, özel hastaneler ve işletmelerin mutfak ve yemekhanelerinde oluşan gıda atıklarının ‘’kompost yapılarak yeniden değerlendirilmesi’’, modeli irdelenmiştir. Bu yeni model ile, atık yönetimi bağlamında, kamu özel işbirliği modeli ile tesis edilen hastanelerde‘’Tıbbi Olmayan Atık‘’ kapsamında değerlendirilen ve ayrıca ücretlendirilen atık miktarının azaltılması, bunun sonucu olarak ülke ekonomisine yıllık katma değer bununla birlikte tüm kamu, özel işletmelerin mutfak ve yemekhanelerinde oluşan gıda atıklarından elde edilecek organik gübre ile sürdürülebilir tarım ve çevreye katkı amaçlanmaktadır. Yöntem: Bu çalışmanın yöntemi olan literatür taraması, DergiPark ortamında TR-Dizin’de taranan dergilerde ve Web of Science ortamında SCI-Expanded indeksli dergilerde yayımlanan atık yönetimi, toplu beslenme sistemleri, geri dönüşüm, kompost ve sürdürülebilirlik anahtar kelimelerini konu alan mevcut bilimsel çalışmalar ele alınarak, Adana şehir Eğitim ve Araştırma Hastanesi örnek gösterilerek yapılmıştır. Bulgular: Türkiye’de, 2011 verilerine göre ev dışında yemek yiyen kişi sayısı yaklaşık 8 milyon civarında olup, bu sayının hızla artacağı, hazır yemek sektörünün her yıl %20-25 büyüyeceği öngörülmektedir. Bu sebeple, toplu beslenme hizmeti sunan kamu ve özel işletmeler tarafından sürdürülebilirlik adına alınacak önlemler, sağlayacağı katkılar ve çabalar sürdürülebilir beslenme, sürdürülebilir çevre, sürdürülebilir tarım için çok önemlidir. Özgünlük: Toplu Beslenmede atık yönetimine rehber olabilecek bu modelin, literatüre, sürdürülebilirlik kriterlerine önem veren sektör ve yasal otoriteye katkı sağlayacağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• atık yönetimi
• kompost
• toplu beslenme sistemleri
• gıda atığı
• sürdürülebilirlik

Kaynakça

1. Ab Muttalib, S. A., Syed Ismail, S. N., Praveena, S. M. (2016). Application of Effective Microorganism (EM) in Food Waste Composting. Asia Pacific Environmental and Occupational Health Journal, 2(1), 37-47.
2. Anari, R., Amini, M., Nikooyeh, B., Ghodsi, D., Torabi, P., Neyestani, T. R. (2021). Evaluation of nutritional status, food intake and costs of food waste in hospitalized patients, considering relevant causes and finding possible solutions: protocol of a mixed-method study. Nutr Food Sci Res. 8(3): 1-10. Available from: Erişim: http://dx.doi.org/10.52547/nfsr.8.3.1 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
3. Atay Haspolat, N. (2015). Gıda Güvenliğinde Sürdürülebilir Gıda Sistemleri, AB Uzmanlık Tezi, T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, Ankara.
4. Bayazıt Hayta, A. (2009). Sürdürülebilir Tüketim Davranışının Kazanılmasında Tüketici Eğitiminin Rolü. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 143-151.
5. Beyhan, Y., Bilici, S., Kızıl, M. (2020). Toplu Beslenme Sistemleri (Toplu Tüketim Yerleri) İçin Ulusal Menü Planlama ve Uygulama Rehberi, Anıl Reklam Matbaa Ltd. Şti, Ankara.
6. Cerda, A., Artola, A., Font, X., Barrena, R., Gea, T., Sánchez, A. (2017). Composting of Food Wastes: Status and Challenges. Bioresource Technology, 248, 57–67.
7. Chang, J. I., Hsu, T. E. (2008). Effects of Compositions on Food Waste Composting. Bioresource Technology, 99(17), 8068–8074.
8. Çerçioğlu, M. (2019). Sürdürülebilir Atık Yönetiminde Sera Atıklarının Kompost Olarak Değerlendirilmesi. Bursa Uludag Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 33(1),167-177.

9. Çatar, D., Dural, N., Serin, R., Olcay Eminsoy, İ. (2023). Sağlık Kurumlarında Gıda Atıkları ve Sürdürebilirliğin Boyutları. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(2), 585-592.
10. Çobanoğlu, Z., Güler, Ç. (1994). Katı atıklar, Aydoğdu Ofset, Ankara, 11-12.
11. Demirtaş, E.I. (2004). Kentsel Katı Atık Kompostunun Tarımda Kullanımı, Derim,21(2), 27-34.
12. Eskicioğlu, A.V. (2013). Bitkisel Atıklardan Kompost Gübre Üretim Sistemlerinin Tasarımı, Yüksek Lisans Tezi, Namık Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tekirdağ.
13. FAO. (2020). Türkiye’nin Gıda Kayıpları ve İsrafının Önlenmesi, Azaltılması ve Yönetimine İlişkin Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı, Ankara.
14. FAO/WHO. (2019). Sustainable Healty Diets-Guiding Principles. Rome.
15. Gürel, S. (2024). Gıda Atığı Kompostu ile Kimyasal Gübre Uygulamasının Marul ve Ispanak Yetiştirilen Vertisol Grubu Toprakların Verimliliğine Etkileri. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 11(2), 396-408. Erişim: https://doi.org/10.30910/turkjans.1433803 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
16. Güven, S., Gündüzalp, A. A. (2016). Atık, Çeşitleri, Atık Yönetimi, Geridönüşüm ve Tüketici: Çankaya Belediyesi ve Semt Tüketicileri Örneği, Hacettepe Üniversitesi, Sosyolojik Araştırmalar E-Dergisi, Ankara, 2-15.
17. Keskin, C., Baran, M. F. (2021). Gıda Atıklarının Değerlendirilmesi. Atıklar Kavramı Sınıflandırılması ve Yönetimi, Editör: Hatipoğlu, A., İksad Yayınevi, Ankara, 92-109.
18. Kılınç Şahin, S., Bekar, A. (2018). Küresel Bir Sorun ''Gıda Atıkları: Otel İşletmelerindeki Boyutları. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 6(4),1039-1061.
19. Lawrence, M., Burlingame, B., Caraher, M., Holdsworth, M., Neff, R. and Timotijevic, L. (2015). Public Health Nutrition and Sustainability, Public Health Nutrition, 18(13), 2287-92.
20. Mironov, V., Zhukov, V., Efremova, K., Brinton, W. F. (2024). Enhancing aerobic composting of food waste by adding hydrolytically active microorganisms. Frontiers in microbiology, 15, 1487165. Erişim: https://doi.org/10.3389/fmicb.2024.1487165 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
21. Mussa, S., Farhan, M., Ahmad, S., Zahra, K., Kanwal, A., Khan, Q. F., Afzaal, M., Wahid, A., Sarker, P. K., El-Sheikh, M. A., Ali, S. (2025). Exploring the utility of different bulking agents for speeding up the composting process of household kitchen waste. Scientific reports, 15(1), 2488. Erişim: https://doi.org/10.1038/s41598-025-85433-0 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
22. Nazilli, G.E., Dudu, Ü. (2018). Organik Katı Atıkların Aerobik Şartlarda Biyoteknolojik Yöntemlerle Kompostlaştırılması. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 11(2), 47-50.
23. Özçiçek Dölekoğlu, C. (2019). Gıda Kayıpları, İsraf ve Toplumsal Çabalar. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23(2), 179-186.
24. Paritosh, K., Kushwaha, S.K., Yadav, M., Pareek, N., Chawade, A., Vivekanand, V. (2017). Food Waste to Energy Overview of Sustainable Spproaches for Food Waste Management and Nutrient Recycling. Biomed Research International, 2017, 2370927.
25. Pekcan, A.G. (2019). Sürdürülebilir Beslenme ve Beslenme Örüntüsü: Bitkisel Kaynaklı Beslenme. Beslenme ve Diyet Dergisi, 47(2), 1-10.
26. Rios, M., Meier, C., Gössling, S., Cornuz, C. (2018). Food Waste Management Innovations in the Foodservice Industry. Waste Management, 79, 196-206.
27. Sayar, Ş. (2012). Sakarya İli Entegre Atık Yönetimi ve Ambalaj Atıklarının Geri Dönüşümü, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
28. Tavak Vakfı, (2018). Türkiye’de Yeme-İçme Sektörünün Boyutları Gastronomi Ekonomisi. Erişim: https://tavakvakfi.org/wp-content/uploads/2019/01/2018, Erişim tarihi: 26.10. 2024.
29. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Atık Yönetimi Yönetmeliği Resmî Gazete: 02.04.2015-29314. Erişim: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2015/04/20150402-2.html. Erişim tarihi: 15 Eylül 2024.
30. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Çevresel Göstergeler. 2016. Erişim: https://webdosya.csb.gov.tr. Erişim tarihi:25 Eylül 2024.
31. T.C. SAĞLIK Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023 Haber Bülteni. Erişim: https://www.saglik.gov.tr/TR-84930/saglik-istatistikleri-yilliklari.html Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
32. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda Artık ve Atıklardan Kompost Yapımı Erişim: https://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=78 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
33. United Nations World Commission on Environment and Development, (1987). Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future, Oxford University Press, Oxford.
34. Wan, W., Wang, Y., Tan, J., Qin, Y., Zuo, W., Wu, H., He, H., & He, D. (2020). Alkaline phosphatase-harboring bacterial community and multiple enzyme activity contribute to phosphorus transformation during vegetable waste and chicken manure composting. Bioresource technology, 297, 122406. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2019.122406 Erişim tarihi: 25 Eylül 2024
35. Wang Q., Li N., Jiang S., Li G., Yuan J., Li Y., et al. (2024). Composting of post-consumption food waste enhanced by bioaugmentation with microbial consortium. Sci. Total Environ. 907, 168107. doi: 10.1016/j.scitotenv.2023.168107,
36. Yalım Kaya, S., İlhan, S. (2018). Toplu Yemek (Hazır Yemek) Sektöründe Yaşanan Problemler ve Çözüm Önerileri. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(Ek.1), 553-581.
37. Yaman, K. (2012). Bitkisel Atıkların Değerlendirilmesi ve Ekonomik Önemi. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 12(2), 339-348.