Türkiye'de Hasta Haklarının Max-Neef'in İnsan Odaklı Kalkınma Yaklaşımı ile Yeniden Çerçevelenmesi: Tıbbi Sosyal Hizmet ve Sosyal Politika

Öz

Bu çalışma, Türkiye’deki hasta hakları uygulamalarını Manfred Max-Neef’in "İnsani Ölçekli Kalkınma" kuramı üzerinden disiplinlerarası bir bakış açısıyla incelemektedir. Mevcut literatürde sıklıkla yasal bir zorunluluk olarak ele alınan hasta hakları; bu araştırmada hastanın geçim, korunma, anlama, katılım, kimlik ve özgürlük gibi evrensel insani gereksinimlerinin klinik ortamdaki tezahürleri olarak yeniden tanımlanmaktadır. Türkiye’de hekim-hasta iletişimindeki paternalistik eğilimlerin, hastanın "Özgürlük" ve "Anlama" ihtiyaçlarını baskılayan birer "engelleyici tatmin edici" olarak işlev gördüğü saptanmıştır. Analizler, 1998 tarihli Hasta Hakları Yönetmeliği’nin yasal birer tatmin edici olarak tasarlandığını, ancak aşırı hasta yoğunluğu ve yapısal kısıtlılıklar nedeniyle uygulamada ciddi "gereksinim yoksullukları" yaşandığını ortaya koymaktadır. Sosyal hizmet ve sosyal politika bağlamında; sağlığın sadece klinik bir durum değil, fiziksel, sosyal ve ruhsal refahın bütünleşik hali olduğu vurgulanmaktadır. Çalışma sonucunda; çeşitliliğe duyarlı bakım ortamlarının inşası, kültürel alçakgönüllülük temelli onam süreçleri ve hassas grupların kimlik haklarını koruyan veri yönetişimi modelleri gibi somut pratik ve politika önerileri sunulmaktadır. Nihai hedef, hastayı kendi sağlık yolculuğunun ana aktörü konumuna getiren insan onuruna yaraşır bir uygulama modeli önermektir.

Anahtar Kelimeler

• hasta hakları
• tıbbi sosyal hizmet
• Max-Neef
• insan ihtiyaçları
• insani gelişim

Reframing Patient Rights in Turkey Through Max-Neef’s Human Scale Development Approach: A Holistic Analysis from Medical Social Work and Social Policy Perspectives

Öz

This study examines patient rights practices in Turkey through the lens of Manfred Max-Neef’s "Human Scale Development" theory from an interdisciplinary perspective. While patient rights are often treated as a legal obligation in current literature, this research redefines them as clinical manifestations of universal human needs such as subsistence, protection, understanding, participation, identity, and freedom. The analysis identifies that paternalistic tendencies in physician-patient communication in Turkey function as "inhibiting satisfiers" that suppress the patient’s needs for "Freedom" and "Understanding." The findings reveal that although the 1998 Patient Rights Regulation was designed as a set of legal satisfiers, significant "poverty of needs" is experienced in practice due to excessive patient volume and structural constraints. Within the framework of social work and social policy, the study emphasizes that health is not merely a clinical condition but an integrated state of physical, social, and mental well-being. Consequently, the study offers concrete practice and policy recommendations, including the construction of diversity-sensitive care environments, informed consent processes based on cultural humility, and data governance models that protect the identity rights of vulnerable groups. The ultimate goal is to propose a dignified practice model that positions the patient as the primary actor in their own health journey.

Anahtar Kelimeler

• patient right
• medical social work
• Max-Neef
• human needs
• human development

Kaynakça

1. Abdur-Rahman, A. I. (2024). The black ecstatic. In Millennial style: The politics of experiment in contemporary African diasporic culture (pp. 105–130). Duke University Press. https://doi.org/10.2307/jj.10518969.7
2. Adeyemi, D., Amedior, N., Longe, B., Akintunwa, F., Omotosho, S., & Longe, O. (2023). Ethical implications of artificial intelligence in the global healthcare sector: Trends, perspectives and future developments. Advances in Multidisciplinary & Scientific Research Journal Publication, 9(3), 41–53. https://doi.org/10.22624/aims/sij/v9n3p4
3. Akça, S., Akpınar, Y., & Habbani, T. (2015). Knowledge and attitudes of nurses regarding patient rights: A Corum/Turkey sample. Revista Da Associação Médica Brasileira, 61(5), 452–457. https://doi.org/10.1590/1806-9282.61.05.452
4. Akıncı, F. E. (2009). Hasta hakları ve bir devlet hastanesi örneği [Yüksek lisans tezi]. Atılım Üniversitesi.
5. Aksu-Tanık, F. (2011). İyi hekimlik ve nitelikli sağlık hizmeti ve sağlık hakkı için çok ses tek yürek mücadele kampanyası. Kapitalizmin Krizi ve Sağlık, Uluslararası Sağlık Politikaları Birliği Avrupa Birimi XVI. Konferansı, 29.
6. Allen, J., Earp, B., & Wilkinson, D. (2025). AI-assisted consent in paediatric medicine: Ethical implications of using large language models to support decision-making. Journal of Medical Ethics, Article jme-2024-110624. https://doi.org/10.1136/jme-2024-110624
7. Amedior, N. (2023). Ethical implications of artificial intelligence in the healthcare sector. Advances in Multidisciplinary & Scientific Research Journal Publication, 36, 1–12. https://doi.org/10.22624/aims-/accrabespoke2023p1
8. Aydemir, İ., & Işıkhan, V. (2012). Hasta hakları birim sorumlularının hasta hakları uygulamalarına ilişkin görüşleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 23(2), 117–134.

9. Aydemir, İ., & Işıkhan, V. (2013). Hasta hakları kurullarında yaşanan sorunlara ilişkin bir araştırma. Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, (26), 94–97.
10. Aydın, E. (2001). Tıp etiği. Güneş Kitabevi.
11. Beran, R. (2025). Patient safety-informed consent. Medicine and Law, 343. https://doi.org/10.63776/medlaw2025.44.3.beran
12. Bostan, S. (2008). Sağlık çalışanlarının hasta haklarına yönelik tutumları: Bir devlet hastanesi örneği. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 11(1), 1–22.
13. Can, R., & Tambağ, H. (2023). Examination of patients’ attitudes toward exercising patient rights in a university hospital in Turkey: A cross-sectional study. Sage Open, 13(3). https://doi.org/10.1177/21582440231201695
14. Cavlak, H., & Bostancıoğlu, B. (2015). Hasta hakları birimlerine yapılan başvuruların değerlendirilmesi. Hukuk ve Etik Güncesi, (7), 45–60.
15. Çetin, M., Uçar, M., Güven, T., Ataç, A., & Özer, M. (2011). What do patients expect from their physicians? Qualitative research on the ethical aspects of patient statements. Journal of Medical Ethics, 38(2), 112–116. https://doi.org/10.1136/jme.2010.038026
16. Costanza, R., et al. (2007). Quality of life: An approach integrating opportunities, human needs, and subjective well-being. Ecological Economics, 61(2-3), 267–276.
17. Cruz, I., Stahel, A., & Max-Neef, M. (2009). Towards a systemic indicator of quality of life: A case study from Mexico. Ecological Economics, 68(7), 2031–2039.
18. De Roubaix, M. (2018). What should I tell my patient? Disclosure in anaesthesiology: Difficulties, requirements, guidelines and suggestions. Southern African Journal of Anaesthesia and Analgesia, 24(1), 22–30. https://doi.org/10.1080/22201181.2018.1432252
19. Dünya Sağlık Örgütü. (1986). Sağlığın teşviki ve geliştirilmesine yönelik Ottawa Sözleşmesi.
20. Doyal, L., & Gough, I. (1991). A theory of human need. Macmillan International Higher Education.
21. Erer, S., Atıcı, E., & Erdemir, A. (2008). The views of cancer patients on patient rights in the context of information and autonomy. Journal of Medical Ethics, 34(5), 384–388. https://doi.org/10.1136/jme.2007.020750
22. Guillen-Royo, M. (2016). Sustainability and wellbeing: Human scale development in practice. Routledge.
23. Güven, T., & Sert, G. (2010). Advance directives in Turkey's cultural context: Examining the potential benefits for the implementation of patient rights. Bioethics, 24(3), 127–133. https://doi.org/10.1111/j.1467-8519.2009.01789.x
24. Hasta Hakları Yönetmeliği. (1998). Resmî Gazete (Sayı: 23420). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4847&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
25. Haswell, K. (1996). Informed choice and consent for cervical spine manipulation. Australian Journal of Physiotherapy, 42(2), 149–155.
26. Irmak, N. (2016). Right to refuse treatment in Turkey: A diagnosis and a slightly less than modest proposal for reform. Journal of Medical Ethics, 42(7), 435–438. https://doi.org/10.1136/medethics-2015-103266
27. Ismayilova, P. (2024). Exploring the foundations of informed consent, legal capacity, privacy, and dignity in medical law and me. Juridical Sciences and Education, 75(75), 136–151. https://doi.org/10.25108/2304-1730-1749.iolr.2024.75.136-151
28. Ismayilova, P. (2024). Key characteristics of autonomy, confidentiality, beneficence, non-maleficence, justice and privacy principles in medical law within the context of human rights. Analytical and Comparative Jurisprudence, (3), 663–674. https://doi.org/10.24144/2788-6018.2024.03.112
29. Kalyuzhny, R., Makeieva, O., & Shapenko, L. (2020). Biomedical ethics and human rights in the context of innovation and information development of society. Journal of History Culture and Art Research, 9(1), 96–106.
30. Kwiatkowski, P. (2022). European standard for the protection of patients’ lives. Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Im Adama Mickiewicza, 14, 119–137. https://doi.org/10.14746/ppuam.2022.14.06
31. Long, S., Tan, J., Mao, B., Tang, F., Li, Y., Zhao, M., & Kato, N. (2025). A survey on intelligent network operations and performance optimization based on large language models. IEEE Communications Surveys & Tutorials, 27(6), 3915–3949.
32. Maeckelberghe, E., & Schwend, A. S. (2021). 4.Q. Workshop: Intersex human rights and wellbeing - Part II: From ethics to healthcare approaches and policies. European Journal of Public Health, 31(Supplement_3). https://doi.org/10.1093/eurpub/ckab164.315
33. Max-Neef, M. A., Elizalde, A., & Hopenhayn, M. (1991). Human scale development: Conception, application and further reflections. The Apex Press.
34. Max-Neef, M. A. (2007). Human scale development: Conception, application and further reflections. Apex Press.
35. Pala, K. (2011). Sağlık hizmetlerinde piyasalaşma mekanizmaları. Kapitalizmin Krizi ve Sağlık, Uluslararası Sağlık Politikaları Birliği Avrupa Birimi XVI. Konferansı, 29.
36. Ross, R. E., VanDerwerker, C. J., Saladin, M. E., & Gregory, C. M. (2023). The role of exercise in the treatment of depression: Biological underpinnings and clinical outcomes. Molecular Psychiatry, 28(1), 298–328.
37. Sert, G., & Güven, T. (2013). Examining the ethico-legal aspects of the right to refuse treatment in Turkey. Journal of Medical Ethics, 39(10), 632–635. https://doi.org/10.1136/medethics-2011-100408
38. Sert, G. (2014). Hasta hakları: Uluslararası sözleşmeler ve etik açısından. Levha Yayınları.
39. Sim, W., Lim, W. H., Ng, C. H., Chin, Y. H., Yaow, C. Y. L., Cheong, C. W. Z., ... & Chong, C. S. (2021). The perspectives of health professionals and patients on racism in healthcare: A qualitative systematic review. PLoS One, 16(8), e0255936.
40. Tanrıverdi, G., Çalıkoğlu, E. O., & Yılmaz, A. (2022). Doctors' knowledge, attitudes and behaviors regarding patient rights: A cross-sectional study. Journal of Patient Rights and Ethics, 4(1), 12–21.
41. Terzi, C. (2012). Sağlıkta dönüşüm programı ve cerrahi pratiği. Türk Cerrahi Derneği 2. Yıl Çalışma Raporu (2010-2012).
42. Westphal, M., Wall, M., Corbeil, T., Keller, D. I., Brodmann-Maeder, M., Ehlert, U., Exadaktylos, A., Bingisser, R., & Kleim, B. (2021). Mindfulness predicts less depression, anxiety, and social impairment in emergency care personnel: A longitudinal study. PLoS One, 16(12), e0260208. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0260208
43. Yawar, M. E., & Hakimi, M. Q. (2025). Explaining the digital health marketing model in gaining health welfare support from nonprofits. Acta Globalis Humanitatis Et Linguarum, 2(2), 4–28.
44. Yazıcıoğlu, B., & Yardan, E. (2021). Evaluation of the applications to the patient rights unit. Black Sea Journal of Health Science, 4(3), 246–251. https://doi.org/10.19127/bshealthscience.907899
45. Yıldırım, G., Özden, D., & Karagözoğlu, Ş. (2013). Ahlaki sıkıntı: Türkiye’de sağlık alanında gündeme gelmeyen bir boyut. Cumhuriyet Medical Journal, 35(2), 318–325.