KOL BİÇİMLİ KAPLARIN TÜTSÜ KABI OLARAK KULLANIMI

Öz

Geç Tunç Çağı’nda Anadolu, Kilikya, Kıbrıs, Suriye ve Mısır’a yayılmış kol biçimli kaplar, tapınak, idari yapı, ev, mezar ya da depozitler olmak üzere farklı bağlamlarda ele geçmiştir. Tütsü kabı ya da libasyon kabı olabilecekleri düşünülmüştür. Ancak iç yüzeylerinde yanık izi olmamasından dolayı kol biçimli kapların libasyon amaçlı kullanılmış olabilecekleri daha çok kabul görmüştür. Arkeometrik analizlerde, bitkisel ve hayvansal yağların yanı sıra balmumu (sadece Boğazköy’de) ve bitümen (sadece Kazaphani’de) saptanması sonucu, bu formların muhtemelen yağların taşınmasında kullanıldığı düşünülmüştür. Son yıllarda yapılan araştırmalarda ise kapların formlarının libasyon yapmaya uygun olmadığı, bu nedenle kokulu yağların seyreltilmesinde kullanılmış olabilecekleri öne sürülmüştür. Kökenleri bilinmemesine rağmen el ve kolu betimleyen kapların en erken kullanım örnekleri Antik Mısır’da görülmektedir ve Antik Mısır görsel kaynaklarında el formlu kaplar tütsü sahnelerinde yer almaktadır. Ayrıca tarafımızca yapılmış deneyler de yanık izinin tek kriter olamayacağını ve bu formların tütsü kabı olarak kullanılmış olabileceğini göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• "Libasyon Kolu"
• Tütsü
• Geç Tunç Çağı
• Deneysel Arkeoloji
• Antik Mısır ve Eski Yakın Doğu

USE OF ARM-SHAPED VESSELS AS INCENSE BURNERS

Öz

Since there are no burn marks on the arm-shaped vessels, which were spread to Anatolia, Cyprus, Syria and Egypt during the Late Bronze Age, it is thought that these forms were mostly intended for libation. However, in ancient Egyptian visual sources, hand-shaped vessels appear in incense scenes. Our own experiments have also shown that burn marks cannot be the only criterion and that they may have been used as incense burners.

Anahtar Kelimeler

• “Libation Arm”
• Incense
• Late Bronze Age
• Experimental Archaeology
• Ancient Egypt and the Ancient Near East

Kaynakça

1. Andrae 1922 Andrae, W. (1922). Die Archaischen Ischtar-Tempel in Assur. Leipzig: J. C. Hinrichs’sche Buchhandlung.
2. Alp 1967 Alp, S. (1967). Libasyon Kapları ‘Gaga Ağızlı Desti’ ile ‘Kol Biçimli Alet’ ve Hitit Metinlerindeki Karşılıkları. BELLETEN, XXXI(124), 513-549.
3. Alper & Czichon 2025 Alper, N. & Czichon, R. M. (2025). Nu GIŠERIN Ì.NUN LÀL ḫu-u-uš-za-˹ša˺? ša-me ši-ia-zi”: Representations of Incense on Cylinder Seals Impressions of the Kārum II Period. Anadolu Araştırmaları, 32 (Yayın Aşamasında).
4. Baker vd. 1995 Baker, H. D., Collon, D., Hawkins, J. D., vd. (1995). Kilise Tepe 1994. Anatolian Studies, 45, 139-191.
5. Baldi 2014 Baldi, M. (2014). Aromatic Essences in Ancient Nubia: The Sacredness of Perfumes and Incense in the Meroitic Kingdoms. Journal of Intercultural and Interdisciplinary Archaeoology, 73-88.
6. Bergoffen 2005 Bergoffen, J. C. (2005). The Cypriot Bronze Age Pottery from Sir Leonard Wooley’s Excavations at Alalakh (Tell Atchana). Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
7. Bittel 1957 Bittel, K. (1957). “Armförmige Libationsgefäße”, K. Bittel, R. Naumann, T. Beran vd. (Ed.), Boğazköy III: Funde aus den Grabungen 1952-1955. Berlin: Verlag Gebr. Mann, 33-42.
8. Bleibtreu 2001 Bleibtreu, E. (2001). “Achaimenidische Kunst”, W. Seipel (Ed.), 7000 Jahre persische Kunst: Meisterwerke aus dem Iranischen Nationalmuseum in Teheran. Milano: Skira.

9. Boehmer 1965 Boehmer, R. M. (1965). Die Entwicklung der Glyptik Während der Akkad-Zeit. Berlin: Walter de Gruyter & Co.
10. Braun-Holzinger 2013 Braun-Holzinger, E. (2013). Frühe Götterdarstellungen in Mesopotamien. Fribourg / Göttingen: Academic Press / Vandenhoeck Ruprecht.
11. Collins 2014 34 Collins, P. (2014). “Gods, Heroes, Rituals, and Violence: Warfare in Neo-Assyrian Art”, B. A. Brown & M. H. Feldman (Ed.), Critical Approaches to Ancient Near Eastern Art, Boston / Berlin: Walter de Gruyter Inc., 619-644.
12. Collon 1988 Collon, D. (1988). Some Cylinder Seals from Tell Mohammed Arab. Iraq, 50, 59-77.
13. Coşkun 1979 Coşkun, Y. (1979). Boğazköy Metinlerinde Geçen Bazı Seçme Kap İsimleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
14. Coşkun & Koç 2019 Coşkun, İ. & Koç, M. (2019). “Fraktin Kaya Anıtı”, G. Yılmaz, R. Çavuşoğlu & M. Kulaz (Ed.), Arkeoloji ve Sanat Tarihi Araştırmaları: Yapılar, Buluntular, Müzeler Çizim ve Fotoğraflar Eşliğinde. İstanbul: Hiper Yayın, 79-89.
15. Eerbeek 2014 Eerbeek, J. (2014). The ‘Mycenaeans’ in the South-Eastern Aegean Revisited, (Thesis, fully internal, Universiteit van Amsterdam).
16. Eriksson 1993 Eriksson, K. O. (1993). Red Lustrous Wheel-Made Ware. Jonsered: Paul Aström Förlag.
17. Ertem 1988 Ertem, H. (1988). Korucutepe I (1973-1975 Kazı Yıllarında Ele Geçen Erken Hitit-İmparatorluk Çağı Arası Buluntuları). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
18. Fantoni 2021 Fantoni, C. (2021). The Arm-Shaped Vessels in Anatolia and the Eastern Mediterranean During the LBA: A Morphological and Contextual Analysis. Asia Anteriore Antica, Journal of Ancient Near Eastern Cultures, 3, 93-123.
19. Fischer 1963 Fischer, F. (1963). Die Hethititsche Keramik von Boğazköy. Berlin: Verlag Gebr. Mann.
20. Fowler 1984 Fowler, M. D. (1984). ‘BA’ Guide to Artifacts Excavated Incense Burners. The Biblical Archaeologist, 47(3), 183-186.
21. Gansell 2014 Gansell, A. R. (2014). “Images and Conceptions of Ideal Feminine Beauty in Neo-Assyrian Royal Contexts, c. 883–627 BCE”, B. A. Brown & M. H. Feldman (Ed.), Critical Approaches to Ancient Near Eastern Art. Berlin-Boston: De Gruyter
22. Gardiner 1993 Gardiner A. H. [Ed.] (1993). The Temple of King Sethos I at Abydos: The Chapels of Osiris, Isis and Horus. Vol. 1. London / New York: The Egypt Exploration Society / The University of Chicago Press.
23. Gerçek, S. (2020). Arkeolojik Bulgular ve Yazılı Belgeler Işığında Hitit Krallarının Libasyon Sahneleri. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
24. Gitin 2002 Gitin, S. (2002). “Four-Horned Altar and Sacred Space: An Archaeological Perspective”, B. M. Gittlen (Ed.), Sacred Time, Sacred Place: Archaeology and Religion of Israel. Winona Lake: Eisenbrauns, 96-122.
25. Goldman 1956 Goldman, H. (1956). Excavations at Gözlü Kule, Tarsus: From the Neolithic through the Bronz Age (II). Princeton: Princeton University Press.
26. Haas 1994 Haas, V. (1994). Geschichte der hethitischen Religion. Leidon / New York / Köln: E. J. Brill.
27. Haas 2003 Haas, V. (2003). Materia Magica et Medica Hethitica: Ein Beitrag zur Heilkunde im Alten Orient I. Berlin / New York: Walter de Gruyter.
28. Invernizzi 1997 Invernizzi, A. (1997). Near-Eastern Incense-Burners and Pyraeums (I. Millennium B.C.-I. Millennium A.D.). Al-Rāfidān, XVIII, 241-261.
29. Katz 2016 Katz, H. (2016). Portable Shrine Models: Ancient Architectural Clay Models from the Levant. Oxford: British Archaeological Reports Ltd.
30. Kepinski 1987-1990 Kepinski, C. (1987-1990). “Libationsarm. B. Archäologisch”, E. Ebeling, B. Meissner, E. Weidner & W. von Soden (Ed.), Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. 7- Li-Me, Berlin / New York: Walter de Gruyter, 12-14.
31. Kletter & Ziffer 2010 Kletter, R. & Ziffer, I. (2010). Incense-Burning Rituals: From Philistine Fire Pans at Yavneh to the Improper Fire of Korah. Israel Exploration Journal, 60(2), 166-187.
32. Kıymet & Süel 2010 Kıymet, K. & Süel, M. (2010). “Ortaköy-Şapinuva Kazısı’nda Ele Geçen Kol Biçimli Ritüel Kaplar”, A. Süel (Ed.), VII. Uluslararası Hititoloji Kongresi Bildirileri, (Çorum, 25-31 Ağustos 2008) Ankara, 457-478.
33. Kibaroğlu vd. 2019 Kibaroğlu, M. G., Kozal, E., Klügel, A., vd. (2019). New Evidence on the Provenance of Red Lustrous Wheel-made Ware (RLW): Petrographic, Elemental and Sr-Nd Isotope Analysis. Journal of Archaeological Science: Reports, 412-433.
34. Kibaroğlu vd. 2025 Kibaroğlu, M. G., Kozal, E. & Monien, P. (2025). Long-Distance Trade Relations in the Eastern Mediterranean During the Late Bronze Age: An Archaeometric Study of Red Lustrous Wheel-made Ware (RLW) Using Petrographic, Elemental and Sr-Nd Isotope Analysis. Journal of Archaeological Science: Reports, 61, 104965, https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2024.104965
35. Knappett vd. 2005 Knappett, C., Kilikoglou, V., Steele, V. & Stern, B. (2005). The Circulation and Consumption of Red Lustrous Wheelmade Ware: Petrographic, Chemical and Residue Analysis. Anatolian Studies, 55, 25-59.
36. Koşay 1943 Koşay, H. Z. (1943). “Alaca-Höyük Hafriyatı’nın Son Safhası”, III. Türk Tarih Kongresi, (Ankara, 15-20 Kasım 1923) Ankara 169-177.
37. Koşay 1973 Koşay, H. Z. (1973). Türk Tarih Kurumu Tarafından Yapılan Alaca Höyük Kazısı: 1963-1967 Çalışmaları ve Keşiflere Ait İlk Rapor. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
38. Kozal 2015 Kozal, E. (2015). “A Discussion of the Origin and the Distribution Patterns of Red Lustrous Wheel-made Ware in Anatolia: Cultural Connections across the Taurus and Amanus Mountains”, D. Beyer, O. Henry & A. Tibet (Ed.), La Cappadoce Mériodionale: de la Préhistoire à la Période Byzantine, İstanbul: Institut Français d’Études Anatoliennes Georges Dumézil. 53-64.
39. Kozal & Kibaroğlu 2017 Kozal, E. & Kibaroğlu, M. G. (2017). Red Lustrous Wheel-Made Ware Archaeometry Project 2014-16 Studies. ANMED News Bulletin on Archaeology from Mediterranean Anatolia, 15, 312-319.
40. Kozloff 1976 Kozloff A. P. (1973). A Toast to the Gods. The Bulletin of the Cleveland Museum of Art, 60(2), 44-51.
41. Laisney 2009 Laisney, V. P.-M. (2009). Les Encensoirs Égyptiens en Forme de « Bras de Horus » Avec une Insistance sur les Moins Connus. Orientalia, 78(3), 229-257.
42. Matessi 2022 Matessi, A. (2022). “Late Bronze Age Chronology and Painted Pottery in Inland Southern Anatolia”, F. Manuelli & D. P. Mielke (Ed.), Late Bronze Age Painted Pottery Traditions at the Margins of the Hittite State: Papers Presented at a Workshop Held at the 11th ICAANE (München 4 April 2018) and Additional Contributions. Oxford, 113-129.
43. Mazzoni vd. 2005 Mazzoni, S., Melis, S., D'Amore, P., vd. (2005). Tell Afis (Syria) 2002-2004. Egitto e Vicino Oriente, 28, 4-210.
44. Mielke 2006 Mielke, D. P. (2006). Kuşaklı-Sarissa: Die Keramik vom Westhang. Band II. Rahden / Westf.: Verlag Marie Leidorf GmbH. 37
45. Mielke 2007 Mielke, D. P. (2007). “Red Lustrous Wheelmade Ware from Hittite Contexts”, I. Hein (Ed.), The Lustrous Wares of Late Bronze Age Cyprus and the Eastern Mediterranean. Papers of a Conference, (Vienna 5th-6th November 2004) Vienna, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 155-68.
46. Müller-Karpe 1988 Müller-Karpe, A. (1988). Hethitische Töpferei der Oberstadt von Hattuša: ein Beitrag zur Kenntnis spät-grossreichszeitlicher Keramik und Töperferbetriebe unter Zugrundelegung der Grabungsergebnisse von 1978-82 in Boğazköy. Marburg / Lahn: Hitzeroth Verlag.
47. Neumann 2023 Neumann, K. (2023). “ ‘I burn as Incense for You’: Censers in Assyria and Beyond”, B. Fricke (Ed.), Holy Smoke: Censers Across Cultures. München: Hirmer, 51-80.
48. Özgen & Öztürk 1996 Özgen, İ. & Öztürk, J. (1996). Heritage Recovered: Lydian Treasure. İstanbul: Republic of Turkey Ministry of Culture General Directorateof Monuments and Museums.
49. Parzinger & Sanz 1992 Parzinger H. & Sanz R. (1992). Die Oberstadt von Ḫattuša, Hethitishe Keramik aus dem Zentralen Tempelvierte: Funde aus den Grabungen 1982-1987. Berlin: Gebr. Mann Verlag.
50. Pfälzner 2007 Pfälzner, P. (2007). “Where the Living Feasted with the Dead: The Royal Tomb of Qatna, Syria”, B. Fagan (Ed.), Discovery! Unearthing the New Treasures of Archaeology. London, 62-65.
51. Schaeffer 1938 Schaeffer, C. F.-A. (1938). Les Fouilles de Ras Shamra-Ugarit. Neuvième campagne (printemps 1937): Rapport sommaire. Syria, 19(3), 193-255.
52. Seeher 2002 Seeher, J. (2002). “Die Ausgrabungen in Boğazköy-Ḫattuša 2001: mit einem Beitrag von Hans Günter Jansen”, Archäologischer Anzeiger: 1, Halbband. Mainz: Verlag Philipp von Zabern, 59-78.
53. Seidl 1989 Seidl, U. (1989). Die bablonischen Kudurru-Reliefs: Symbole mesopotamischer Gottheiten. Göttingen: Universitätsverlag Freiburg Schweiz-Vandenhoeck und Ruprecht.
54. Sevin 2019 Sevin, V. (2019). Yeni Assur Sanatı II: Resim. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
55. Steel 2018 Steel, L. (2018). “Another Look at Red Loustrous Arm-Vessels”, L. Hulin, L. Crewe & J. M. Webb (Ed.), Structures of Inequality on Bronze Age Cyprus. Studies in honour of Alison K. South. Nicosia: Astrom Editions, 197-210.
56. Stockhammer 2012 Stockhammer, P. W. (2012). Performing the Practise Turn in Archaeology. Transcultural Studies 1, 7-42.
57. Süel & Süel 2007 Süel, A. & Süel, M. (2007). “2006 Yılı Ortaköy Kazı Çalışmaları”, 29. Kazı Sonuçları Toplantısı, (Kocaeli 28 Mayıs-1 Haziran 2007), Ankara: DÖSİMM Basımevi, 99-106.
58. Taracha 2012 Taracha, P. (2012). The Sculptures of Alacahöyük: A Key to Religious Symbolism in Hittite Representational Art. Near Eastern Archaeology, 75(2), 108-115.
59. Ünal 1996 Ünal, A. (1996). The Hittite Ritual of Ḫantitaššu from the City of Ḫurma against Troublesome Years: Studies in Ancient Anatolian Magical Practices. Ankara: Turkish Historical Society Printing House.
60. Üyümez vd. 2010 Üyümez, M.; Koçak, Ö. & İlaslı, A. (2010). “Dede Mezarı Nekropolü Kazıları 2008 Yılı Çalışmaları”, 31. Kazı Sonuçları Toplantısı (Denizli 25-29 Mayıs 2009), Ankara: Ofset Matbaacılık, 183-194.
61. Zimmerle 2014 Zimmerle, W. G. (2014). Aromatics of All Kinds: Cuboid Incense Burners in the Ancient Near East from Late Third to the Late First Millenia BC (Yayımlanmış Doktora Tezi), Philadelphia: Pennysilvania University.
62. Zwickel 1990 Zwickel, W. (1990). Räucherkult und Räuchergeräte: Exegetische und archäologische Studien zum Räucheropfer im Alten Testament. Vol. 97. Freiburg-Göttingen: Universitätsverlag-Vandenhoeck Ruprecht. https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1897-0401-1301 (24.06.2025).