DOĞU ANADOLU KURA-ARAS SERAMİKLERİ ÜZERİNDEKİ MOTİFLERİN BÖLGESEL BAĞLANTILARI: İLETİŞİM VE ESTETİK PERSPEKTİFLER

Yıl 2025, Sayı: 7, 43 - 72, 31.12.2025

Gülşah Öztürk

https://doi.org/10.55061/srmka.1744401

Öz

Bu makale Doğu Anadolu Kura-Aras seramikleri üzerinde yer alan motifler ve bu motiflerin bölgesel unsurlardan beslenerek görsel bir dil haline nasıl dönüştüğü hakkında bir bakış açısı oluşturmaktadır. Kültürün seramik bezeme repertuvarındaki tekrar eden figüratif unsurlar ve geometrik şekiller hem kültürel alt kodlardan beslenen ortak bir sembolik dilinin varlığına hem de topluluk içerisindeki sözsel iletişim modelinin gelişimine dair güçlü işaretler sunmaktadır.
Çalışma kapsamında kültüre ait seramikler üzerindeki dilsel göstergeler değerlendirilerek, Kura-Aras toplumlarının iletişim sürecinde seramik dekorlarının rolü tartışmaya açılacaktır. Bu bağlamda bölgesel tasarımlar üzerinde yoğunlaşılarak, Kura-Aras Kültürü seramik sanatının değerlendirilmesi yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Doğu Anadolu Bölgesi , Erken Tunç Çağı (ETÇ) , Kura-Aras Kültürü , İletişim , Seramik , Bezeme , Bölgeselleşme.

REGIONAL CONNECTIONS OF MOTIFS ON EASTERN ANATOLIAN KURA-ARAS CERAMICS: COMMUNICATION AND AESTHETIC PERSPECTIVES

Öz

This article provides insight into the motifs found on Kura-Aras ceramics from Eastern Anatolia and how these motifs have been transformed into a visual language inspired by regional elements. The recurring figurative elements and geometric shapes in the cultural repertoire of ceramic decoration provide strong indications of both the existence of a common symbolic language nourished by cultural subcodes and the development of a verbal communication model within the community.
Within the scope of this study, linguistic indicators on ceramics belonging to the culture will be evaluated, and the role of ceramic decorations in the communication process of the Kura-Aras societies will be discussed. In this context, the ceramic art of the Kura-Aras Culture will be evaluated with a focus on regional designs.

Anahtar Kelimeler

Eastern Anatolia Region , Early Bronze Age (EBA) , Kura-Aras Culture , Communication , Ceramics , Decoration , Regionalization.

Kaynakça

• Akarsu 2023 Akarsu, R. (2023). Pulur Höyük’te (Erzurum) Son Dönem Kazılarda Ele Geçen Karaz Kültürüne Ait Grafit Astarlı Seramikler, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 33 (1), 33-45.
• Aktaş vd. 2016 M.Aktaş, S. Aktaş, B. Aktaş, & B. Aktaş. (2016). Süslemede Simetrinin Etkisi, GaziÜniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36 (1), 3-23.
• Ateş 2014 Ateş, M. (2014). Mitolojiler ve Semboller, İstanbul: Milenyum Yayınları.
• Barnard 2016 Barnard, A. (2016). Simgesel Düşüncenin Doğuşu. (M. Doğan) İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Barthes 2021 Barthes, R. (2021). Göstergebilimsel Serüven. (M. Rifat, & S. Rifat) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Batiuk 2000 S.Batiuk. (2000). Petrographic Analysis of Early Trans-Caucasian Ceramics from theBayburt Region, North Eastern Anatolia. Ancient Near Eastern Studies, 37, 153-163.
• Batiuk vd. 2022 S.Batiuk, M. Rothman, S. Samei & R. Hovsepyan. (2022). Unravelling the Kura-Araxescultural tradition across space and time. Ancient Near Eastern Studies 69, 236-449.
• Bozkurt & Bozkurt 2012 K.Bozkurt & H. Bozkurt. (2012). Sayıların Gizemli Dünyası: Kültür ve Edebiyatta SayıSembolizmi. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 1 (1), 717-728.
• Ersoy vd. 2019 Y.Ersoy, E. Koparal, G. Duru & Z. Aktüre. (Editörler). (2019). Arkeoloji ve Göstergebilim,Tematik Arkeoloji Serisi 3. Ege Yayınları.
• Fiske 2014 Fiske, J. (2014). İletişim Çalışmalarına Giriş. (Çev. S. İrvan) Ankara: Pharmakon Kitap.
• Fred & Hodder 2018 J.Fred & I. Hodder. (2018). Uygarlığın Doğusunda Din: Çatalhöyük Örneği, Alfa Yayınları.
• Günay & Parsa 2012 V.D. Günay & A. Parsa. (2012). “Görsel Göstergebilim ve İmgenin Anlamlandırılması”, V.Doğan Günay - Alev Parsa (Editörler), Görsel Göstergebilim ve İmgenin Anlamlandırılması,ES Yayınları, 11-53.
• Hargittai & Hargittai 1994 I.Hargittai & M. Hargittai, (1994). Symmetry, California: Shelter Publications.
• Işıklı 2005 Işıklı, M. (2005). Doğu Anadolu Erken Transkafkasya Kültürü’nün Karaz, Pulur ve Güzelova Malzemesi Işığında Tekrar Değerlendirilmesi, (Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Işıklı 2011 Işıklı, M. (2011). Doğu Anadolu Erken Transkafkasya Kültürü Çok Bileşenli Bir Kültürün Gelişkin Analizi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Işıklı 2015 Işıklı, M. (2015). Kura-Araxes Culture in the Erzurum/ Kura-Aras Kültürü'nün Erzurum Bölgesı̇’ndekı̇ Gelı̇şı̇m Sürecı̇. TÜBA-AR (18), 51-69.
• Işıklı & Öztürk 2024 M.Işıklı & G. Öztürk, (2024). Kura-Aras Seramiğinin Bezeme Repertuvarına İşlevsel veEstetik Yaklaşımlar Erzurum Yöresi Spiral Motifi Üzerine Gözlemler, Lycus Dergisi (10),25-39.
• Kakhiani vd. 2013 K.Kakhiani, A. Sagona, C. Sagona, E. Kavavadze, G. Bedianashvili, E. Messager & C.Longford, (2013). Archaeological investigations at Chobareti in southern Georgia, the Caucasus. Ancient Near Eastern Studies (50), 1-138.
• Kaymakçı 2017 S.Kaymakçı, (2017). Doğu Karadeniz Bölgesinde Karaz-Erken Transkafkasya Kültürüne AitYeni Bir Yerleşim: Alucra-Gâvur Kalesi Giresun. Türkiye Bilimler Akademisi ArkeolojiDergisi (21), 25-34.
• Kibaroğlu 2015 M.Kibaroğlu, “Archaeometrik Investigations of Kura-Araxes Ware: A Review; Kura-ArasSeramiğine Yönelik Arkeometrik Araştırmalar: Genel Bir Değerlendirme”, M. Işıklı & B. Can(Editörler), International Symposium on East Anatolia South Caucasus Cultures Proceedings I,İngiltere: Cambridge, 221-230.
• Kiguradze & Sagona 2003 T.Kiguradze & A. Sagona, (2003). “On the Origins of the Kura-Araxes Cultural Complex”,A. T. Smith & K. S. Rubinson (Eds.), Archaeology in the Borderlands: Investigations inCaucasia and Beyond, Cotsen Institute of Archaeology, University of California, 38-94.
• Koşay & Turfan 1942 H. Z. Koşay & K. Turfan, (1942). Erzurum Karaz Kazısı Raporu. Belleten, 23 (91), 349-413.
• Koşay & Vary 1967 Koşay, H. Z. & H. Vary H. (1967). Güzelova Kazısı. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları. 58
• Koşay 1967 Koşay, H. Z. (1967). Keban Projesi Pulur Kazısı 1968-1970, Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
• Kumandaş 2021 Kumandaş, H. (2021). “Anadolu’da Hocker Tarzı Gömünün Ritüele Dönüşme Evresindeki Tarihsel Süreç ve Etkenler”, İ. Akkaş & M. Karakoç (Editörler), Prof. Dr. Jak Yakar’ın Danışmanlığı’nda, Anadolu’da Etnoarkeoloji Araştırmaları (Prehistorik Dönemlerden Günümüze Kadar). İstanbul: Doruk Yayınevi, 315-343.
• Özfırat 2002 Özfırat, A. (2002). Doğu Anadolu Yayla Kültürleri, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Öztürk 2018 Öztürk, G. (2018). Erzurum Ovasındaki “Karaz, Pulur ve Güzelova” Höyüklerinden Ele Geçen Kura-Aras Bezemeli Seramiklerinin Bezeme Yapım Teknikleri Üzerine Deneysel Nitelikli Bir Uygulama, ( Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Erzurum.
• Öztürk 2024 Öztürk, G. (2024). Doğu Anadolu Bölgesi Kura-Aras Seramik Bezemelerinin Analizi ve Göstergebilimsel Açıdan İncelenmesi, (Doktora Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Erzurum.
• Palumbi 2003 G. Palumbi, (2003). Red-Black Pottery: Eastern Anatolian and Transcaucasian Relationships around the Mid-Fourth Millennium BC. Ancient Near Eastern Studies (40), 80-134.
• Preucel 2019 Preucel, R. W. (2019). “Arkeolojik Göstergebilim”, Y. Ersoy, E. Koparal, G. Duru, & Z. Aktüre (Editörler), Arkeoloji ve Göstergebilim Tematik Arkeoloji Serisi 3, İstanbul: Ege Yayınları, 3-21.
• Renfrew & Bahn 2018 C. Renfrew & P. Bahn. (2018). Arkeoloji Kuramlar Yöntemler ve Uygulama, Homer Kitabevi.
• Sagona 1984 Sagona, A. (1984). The Caucasian region in the Early Bronze Age (Part 1–3). In British Archaeological Reports, International Series 214. Oxford: Archaeopress.
• Sagona 2014 Sagona, A. (2014). “The Kura-Araxes Culture Complex: A History of Early Research”, A. Özfırat (Ed), Arkeolojiyle Geçen Bir Yaşam İçin Yazılar Veli Sevin’e Armağan, SCRIPTA Essays in Honour of Veli Sevin, A Life Immersed in Archaeology, İstanbul, 21-32.
• Sagona & Sagona 2009 Sagona A. & Sagona, C. (2009). “Encountres With The Divine in Late Prehistoric Eastern Anatolia and Southern Caucasus”, H. Sağlamtimur, E. Abay, Z. Derin , A. Ü. Erdem, A. Batmaz, F. Dedeoğlu, . . . E. Konakçı (Editörler), Studies in Honour of Altan Çilingiroğlu A Life Dedicated to Urartu on the Shores of Upper Sea, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 537-563.
• Shanshashvili 2000 Shanshashvili, N. (2000). Didi dedis arketipi da misi simboluri saxeebi mtkvar-araksis kulturashi (dz. ts. IV- III atastsl.) / Archetype of Great Mother and Its Symbolical Images in Kura Arax Culture (IV-III Mill. B.C.), 2000, 79–95.
• Rothman 2023 Rothman, M. S. (2023). Shengavit: Շենգավիթ Shengavit: A Kura-Araxes Center in Armenia. In H. Simonyan & M. S. Rothman (Eds.), The Pottery (pp. 151–174). Costa Mesa: Mazda Publications.
• Smith 2005 Smith, A. T. (2005). Prometheus unbound: Southern Caucasia in prehistory. Journal of World Prehistory, 19, 229–279.
• Temel Eğinli & Nazlı 2018 Temel Eğinli, A. & Nazlı, A. K. (2018). Kültürün koruyucu gücü: Kültürel semboller. Egemia Dergisi, 56, 56–74.
• Ünal 2020 Ünal, S. (2020). Çağların akışında Anadolu pişmiş toprak kültürü. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 4, 927–956.
• Vardar 1985 Saussure, F. de. (1985). Genel dilbilim dersleri (Çev. B. Vardar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Yarol 2016
• Yarol, Y. (2016). Karaz’ın karası. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınevi.