An Example of Modernization of the Ottoman Cotton Industry: Thomas Athanassiadi and Sons Cotton Ginning Factory in Mersin
Öz
The Industrial Revolution is a process that started in England after the second half of the 18th century and its effects were not limited to Europe but spread all over the world. These effects and changes also reached the Ottoman Empire. In this context, modern industrialization attempts gained momentum after the 19th century. Western style mass producing factories in various industries began to be built. Among these industries, weaving became the most common one because of abundance of raw material in the Ottoman Empire. Among raw materials like cotton, wool, flax and silk, especially cotton had a pioneering effect in aforementioned industry.
With the Industrial Revolution, England supplied its raw material needs in the cotton textile industry from America, which had a rapid rise in cotton production in the 19th century. But when the American Civil War in 1861 caused disruptions in cotton supply, England tried to find suitable locations to grow cotton. Ottoman Empire is determined as an ideal location. Studies were carried out to develop and spread cotton production in Ottoman lands. The Ottoman Empire supported these initiatives and efforts with the incentives it published in 1862. Western Anatolia and Çukurova were the regions where cotton production became most widespread.
Çukurova, where Adana, Tarsus and Mersin were located, became an important cotton producer since the second half of the 19th century. The encouraging policies of the Ottoman Empire about cotton further stimulated production, and the cultivation areas in the region increased rapidly towards the end of the 19th century. With the entry of the Germans into the region at the beginning of the 20th century, developments in cotton agriculture continued to gain momentum. Naturally, the groundwork was prepared for the development of an industry based on cotton. Ginning, spinning and weaving factories for the cleaning and processing of cotton have begun to be built in the region. It is seen that such factories were established by non-Muslim entrepreneurs. One of these is the Thomas Athanassiadi and Sons Cotton Ginning Factory. Thomas Athanassiadi, also known as Hacı Toma, is a merchant of Greek origin, who came from the Bor district of Niğde and settled in Mersin.
In this study, first of all, the history and architecture of the factory was tried to be elucidated with the documents found in the Prime Ministry Ottoman Archives. The Annuaire Oriental, or Oriental Trade Annals, published in various years, also shed light on the history of the factory. Accordingly, the factory was built between 1911-1913. Later, the architecture of the factory was tried to be detailed with the information in the sources about Mersin and a photograph found in these sources. The factory, which undoubtedly contributed to the commercial and industrial life of the city of Mersin, also provides important data as a concrete example of the moves towards the modernization of the Ottoman cotton industry.
Anahtar Kelimeler
Osmanlı Pamuk Sanayisinin Modernleşmesi Örneği: Mersin’de Thomas Athanassiadi ve Oğulları Çırçır Fabrikası
Öz
18. yüzyılın ikinci yarısından sonra Avrupa merkezli gelişen Endüstri Devrimi’nin etkileri, Osmanlı Devleti’nde modern sanayileşme hamlelerini başlatmıştır. 19. yüzyıldan itibaren Osmanlı coğrafyasında çeşitli sektörlere ait olmak üzere Batı modelinde seri üretim yapan fabrikaların inşa edilmesine hız verilmiştir. Bu sektörler içinde yer alan dokumacılık, hammadde bolluğu sebebiyle Osmanlı Devleti’nin en yaygın sanayi kolu olmuştur. Hammadde olarak pamuk, yün, keten, ipek gibi ürünler kullanılan söz konusu sektörde, özellikle pamuk öncü bir rol oynamıştır. Endüstri Devrimi ile birlikte İngiltere, pamuklu dokuma sektöründeki hammadde ihtiyacını, 19. yüzyılda pamuk üretiminde hızlı bir yükselişe geçen Amerika’dan karşılamıştır. Ancak 1861’deki Amerikan İç Savaşı pamuk tedarikinde aksaklıklara yol açınca İngilizler, pamuk kaynağı arayışında Osmanlı topraklarına yönelmiştir. Bu bağlamda, Batı Anadolu ve Çukurova bölgesinde pamuk üretiminin niteliğini ve yaygınlığını artırma hedefiyle çalışmalar yürütülmüştür. Doğal olarak, söz konusu bölgelerde pamuk üzerine kurulu bir sanayinin de gelişmesine zemin hazırlanmıştır. Konu gereği, Adana, Tarsus ve Mersin gibi kentlerin bulunduğu Çukurova ele alındığında, 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra pamuğun temizlenmesi ve işlenmesine yönelik çırçır, iplik ve dokuma fabrikaları inşa edilmiştir. Bu fabrikaların gayrimüslim girişimciler tarafından kurulduğu görülmektedir. Bunlardan biri de Thomas Athanassiadi ve Oğulları Çırçır Fabrikası’dır. Thomas Athanassiadi diğer adıyla Hacı Toma, Niğde’nin Bor kazasından gelip Mersin’e yerleşen ve Rum asıllı bir tüccardır. Çalışmada, öncelikle, Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinden hareketle fabrikanın inşa süreci ve mimarisi aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte, çeşitli yıllarda basılmış olan Annuaire Oriental yani Şark Ticaret Yıllıkları da fabrikanın tarihine ışık tutmuştur. Daha sonra Mersin’i konu alan kaynaklardaki bilgilerle ve bu kaynaklarda tespit edilen bir fotoğraf vasıtasıyla fabrikanın mimarisi detaylandırılmaya çalışılmıştır. Mersin kentinin ticari ve sınai hayatına kuşkusuz katkı sağlayan fabrika, Osmanlı pamuk sanayisinin modernleştirilmesine yönelik hamlelerinin somut bir örneği olması açısından da önemli veriler sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
