Corner Details in Mimar Sinan’s Structures: An Analysis of the Determining Factors in Their Form
Öz
The practice of chamfering or angling the corners of building walls or surrounding walls, particularly in narrow or congested streets, is a universal practice commonly used in both civil and monumental architecture. This detail is referred to by various names in architecture, including “corner chamfer,” “corner cutting,” “corner breaking,” “wall chamfer,” or in Turkish, “çal köşe” or “çalık köşe.” This article investigates the application of this detail in monumental architecture, with a particular focus on Mimar Sinan’s structures. Beyond its functional purpose, this detail enhances the visual composition of the building, depending on the materials and transitional elements employed, can establish the building as a key focal point within its urban context. The study investigates the factors that prompted the use of corner details and factors determining the formation of detail. The selected examples are classified according to their forms and analyzed based on the relationships between the structure-street, structure-structure, structure-parcel layout. The conclusion reveals that it was observed that the dimensions of corner details emerge in relation to the street fabric or other buildings that make up the architectural ensemble, as well as the locations of the structures and their relationships with one another. Moreover, it is observed that, alongside aesthetic considerations, the size of the chamfered detail plays a significant role in determining its form.
Anahtar Kelimeler
Mimar Sinan Yapılarında Köşe Detayları: Biçimlerini Belirleyen Faktörlerin Analizi
Öz
Özellikle dar sokaklarda yer alan yapıların beden duvarlarının veya çevre duvarlarının köşelerinin açılı olarak kesilmesi, sivil ve anıtsal mimaride sıklıkla kullanılmış olan evrensel bir uygulamadır. Yapılar ve sokaklar arasındaki geçişin rahatlatılması, duvar köşelerinin insan, hayvan, taşıt gibi etkenler sebebiyle zarar görmesinin engellenmesi ve özellikle sokakların kesişiminde yer alan köşe parselde konumlanan yapıların estetik olarak vurgulanması gibi amaçlar ile uygulanmış olan bu detay mimaride “köşe pahı, köşe kesmesi, köşe kırmak, duvar pahı, çal köşe veya çalık köşe” gibi farklı isimlerle adlandırılmıştır. Bu adlandırmalardan “köşe kesmesi”, benzerlerine oranla daha geniş bir kesimi tanımlamakta kullanılmış olup genellikle ihtiyaca ve/veya zorunluluğa bağlı olarak uygulanmış, boyutları da ihtiyaca ve/veya zorunluluğa göre belirlenmiştir. Köşe parselin biçimine göre tasarlanan ve yapının plan şemasında belirleyici rol oynayan ünik örneklerin yanı sıra yapıların beden veya çevre duvarlarının köşelerine uygulanan öğeler, fonksiyonel gerekliliklerine ek olarak estetik görünümleri ile kenti bütünleyen bir değer olarak, bazı yapıların kent hafızasında önemli bir yere sahip olmasına sebep olmuştur. Osmanlı mimarlığında köşe parsellerde konumlanan yapıların tasarımında da farklı uygulamalar görülmektedir. Yapının konumu ve parselin biçimi yapının plan şemasında büyük oranda belirleyicidir. Özellikle dar açılı köşe parsellerdeki yapıların tasarımında, çoğu zaman parsel biçiminin dezavantajı, plan şemasındaki özgün biçimlenişe sahip olması ile avantaja çevrilmiştir.
Tarihsel süreçte pek çok uygarlıkta örneğini gördüğümüz köşe pahları ve pahın geçişinde kullanılan öğeler, yapının inşa edildiği döneme ve cinsine, yapı ve pahın boyut ve biçimine bağlı olarak farklılaşmaktadır. Bu makalede, işlevsel kullanımlarına ek olarak görsel açıdan yapıyı zenginleştiren, bazı yapılarda, kullanılan malzeme ve geçiş öğelerine bağlı olarak yapıyı bulunduğu çevrede odak noktası haline getiren bu detayın, anıtsal mimaride kullanımı Mimar Sinan yapılarında ele alınmıştır. Anıtsal ve sivil mimaride pek çok yapıda karşımıza çıkan köşe detayı Mimar Sinan’ın yapılarında da sıklıkla uygulanmıştır. Büyük oranda saha çalışmasına dayanan bu çalışmada detayların bire bir incelenme olanağı sebebiyle Mimar Sinan’ın İstanbul’daki yapıları ele alınmıştır. Pek çok benzer örnek bulunması sebebiyle, çoğunlukla farklı detaylara sahip olan örnekler çalışma kapsamında incelenmiştir. Çalışmada öncelikle köşe detaylarının uygulanmasına sebep olan ve detayın biçimlenmesini belirleyen etmenler sorgulanmıştır. Bu doğrultuda detaylı rölöveler ve karşılaştırmalı tablolar hazırlanmıştır. Elde edilen verilere göre geçiş elemanı olarak üç farklı uygulamanın kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu doğrultuda köşe pahları biçimlenmelerine bağlı olarak; klasik mukarnaslı geçiş, düz mukarnaslı geçiş ve küresel mukarnaslı geçiş olmak üzere üç başlıkta ele alınmıştır. Çalışmada ayrıca arşiv belgelerinde (plan, fotoğraf ve harita) ve güncel haritalarda köşe pahının yapıdaki konumunun sokak dokusu ile ilişkisi; yapı-yol, yapı-yapı ve yapı-parsel ilişkisi temelinde ele alınmıştır. Çalışmanın sonuç kısmında köşe detaylarının boyutlarının sokak dokusunu veya yapı topluluğunu meydana getiren diğer yapılar, yapıların konumları ve birbiri ile ilişkisine bağlı olarak ortaya çıktığı, biçimlemesinde ise yapıların çoğunda kullanılan mukarnaslı geçiş öğesi sebebiyle estetik kaygının, bazı yapılarda ise zorunluluklara bağlı olarak ortaya çıkan pah boyutlarının belirleyici olduğu görülmüştür.
Anahtar Kelimeler
