Musical Instruments Depicted in the Miniatures in the Manuscripts of Sûrnâme-i Hümâyûn (H. 1344) and Şehinşâhnâme 2 (B. 200)

Öz

Festival was a wide-ranging activity that emerged in order to maintain the unity and solidarity of the society and the power and authority of the ruler and became a tradition for various reasons and often included various performing arts. In the Ottoman Empire, military and social events such as victories, the birth and circumcision of the sultan’s sons, the weddings of the sultan’s daughters and sisters, feasts and the reception of foreign envoys were celebrated with various ceremonies. The 1582 festival, which has a special place in miniature art as it is the first festival to be illustrated in Ottoman history, is about the circumcision wedding held in the name of Şehzade Mehmet, the son of Sultan Murat III (1574-1595), and is called Sûr-ı Hümâyûn. This longest-lasting festival, which lasts for 52 days, is of special importance as it is transferred to text and visual language. The festival, which contains very rich data in terms of cultural history, also sheds light on the history of music and illuminates the past of traditional instruments. The miniatures in the manuscripts of Sûrnâme-i Hümâyûn and Şehinşâhnâme 2, which deal with this magnificent circumcision wedding called Sûr-ı Hümâyûn, allow the entertainment of the circumcision wedding in question and the musical instruments used in these entertainments to be identified. It also reveals the formal and functional features of these musical instruments and sheds light on the musical instruments used in Ottoman auditory arts at the end of the 16th century. In this article, the manuscripts of Sûrnâme-i Hümâyûn (TSMK H. 1344) and Şehinşâhnâme 2 (TSMK B. 200), which contain scenes of the circumcision wedding that took place in 1582, are discussed. Among these manuscripts, Sûrnâme-i Hümâyûn directly deals with the circumcision wedding. In Şehinşâhnâme 2, which deals with the life of Sultan Murat III, the festival of 1582 is also mentioned. The miniatures in the two manuscripts were examined in their entirety, the scenes in which the musical instruments took place were determined and these musical instruments were introduced in the picture-text relationship. In the study, 24 different musical instruments seen in a total of 40 miniatures, 27 in Sûrnâme-i Hümâyûn and 13 in Şehinşâhnâme 2, were discussed. These musical instruments are according to the communities that use them. It can be considered in four categories: mehter team, sazendes, sufi orders and performer groups. The formal changes of the musical instruments, which are considered and evaluated in four different groups as wind, stringed, percussion and stringed according to their formal characteristics, have been tried to be revealed, and the musical instruments that have not survived to the present day, whose form and performance method have changed or are on the verge of being forgotten have also been introduced. The aim of the study is to examine the 16th century Ottoman entertainment life and the concept of festivity from a different perspective in the context of miniatures and to try to shed light on the historical development and change adventure of musical instruments.

Anahtar Kelimeler

• Miniature Art
• Mehmed III
• Sûrnâme-i Hümâyûn
• Sehinsâhnâme 2
• Musical Instruments

Sûrnâme-i Hümâyûn (H. 1344) ve Şehinşâhnâme 2 (B. 200) Yazmalarındaki Minyatürlerde Resimlenen Müzik Aletleri

Öz

Şenlik; toplumun birlik ve beraberliğini, hükümdarın güç ve otoritesini sürekli kılmak için ortaya çıkmış ve türlü sebeplerle gelenek halini almış ve çoğu zaman çeşitli gösteri sanatlarını da içeren geniş kapsamlı bir faaliyetti. Osmanlı tarihinde resimlenen ilk şenlik olması sebebiyle minyatür sanatında özel bir yere sahip olan 1582 şenliği, Sultan III. Murat’ın (1574-1595) oğlu Şehzade Mehmet adına yapılan sünnet düğününü konu edinmekte ve Sûr-ı Hümâyûn olarak adlandırılmaktadır. Düğünü ele alan Sûrnâme-i Hümâyûn ve Şehinşâhnâme 2 yazmalarında yer alan minyatürler, düğündeki eğlencelerin ve bu eğlencelerde kullanılan müzik aletlerinin tespit edilebilmesini ve ayrıca müzik aletlerinin biçimsel ve işlevsel özelliklerini ortaya koyarak 16. yüzyılın sonlarında Osmanlı işitsel sanatlarında kullanılan müzik aletlerinin neler olduğu konusunu aydınlatmaktadır. Çalışmada Sûrnâme-i Hümâyûn (TSMK H. 1344) ve Şehinşâhnâme 2 (TSMK B. 200) yazmaları ele alınmıştır. Her iki yazmadaki minyatürler bütünüyle incelenmiş, müzik aletlerinin geçtiği sahneler tespit edilmiştir. Sûrnâme-i Hümâyûn’da 27 ve Şehinşâhnâme 2’de 13 olmak üzere toplam 40 minyatürde görülen 24 farklı müzik aleti ele alınmıştır. Bu müzik aletleri onları kullanan topluluklara göre; mehter takımı, sazendeler, tarikat ehli ve gösteri yapan zümreler olmak üzere dört kategoride ele alınabilmektedir. Biçimsel özelliklerine göre nefesli, telli, vurmalı ve yaylı olmak üzere dört farklı grupta değerlendirilebilen müzik aletlerinin günümüze gelene dek geçirdikleri biçimsel değişimler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca günümüze ulaşamayan, biçim ve icra usulü değişen ya da unutulmaya yüz tutan müzik aletleri de tanıtılmıştır. Çalışmanın amacı, minyatürler bağlamında 16. yüzyıl Osmanlı eğlence hayatını ve şenlik kavramını farklı bir bakış açısı ile irdelemek ve müzik aletlerinin tarihsel gelişim ve değişim serüvenine ışık tutmaya çalışmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Minyatür Sanatı
• III. Mehmed
• Sûrnâme-i Hümâyûn
• Şehinşâhnâme 2
• Müzik Aletleri.

Kaynakça

1. Açın, Y. (1993). Türk Halk Müziği Yaylı Sazlarından Kemane’nin Doğuşu, Yapımı ve Ailesinin Oluşması. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
2. Akın, B. (2020). Kopuzdan Telli Kur’an’a Türklerde Kutsal Sazın Kültürel Serüveni. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 20 (1), 135-162.
3. Aksu, H. (1981). Sultan III. Murad Şehinşahnamesi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Yıllığı, IX-X, 1-22.
4. Altınölçek, S. (1999). XV. Yüzyıldan XVIII. Yüzyılın İkinci Yarısına Kadar Osmanlı Minyatürlerinde Müzik ile İlgili Sahnelerin Kurgu Düzeni. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi.
5. And, M. (2020). Kırk Gün Kırk Gece Osmanlı Düğünleri, Şenlikleri, Geçit Alayları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
6. Arslan, A. (1996). Minyatürlere Göre Türk Müzik Enstrümanları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi.
7. Arslan, M. (2007). Kültür Tarihimiz Açısından Zengin Bir Kaynak: Sûr-nâmeler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5 (10), 221-258.
8. Arslan, M. (2009). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri 2 / İntizâmi Sûrnâmesi. İstanbul: Sarayburnu Kitaplığı.

9. Aslan, E., & Şahin, M., (2020). Orta Çağ Türk-İslam Devletlerinde Nevbet. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8, 107-144.
10. Atasoy, N. (1973). III. Murad Şehinşahnamesi, Sünnet Düğünü Bölümü ve Philadelphia Free Library’deki İki Minyatürlü Sayfa. Sanat Tarihi Yıllığı, 5, 359-387.
11. Atasoy, N. (1997). 1582 Surname-i Hümayun-Düğün Kitabı. İstanbul: Koç Bank Yayınları.
12. Atasoy, M. (2013). Ülkemizde Müzik Eğitimi Anabilim Dalında Geleneksel Nefesli Çalgılarımızdan Kaval’ın Yeri ve Önemi. Erciyes İletişim Dergisi, 3 (2), 88-98.
13. Aydın, A. (2020). Osmanlı Belgeleri Işığında Zurna ve Zurnazenler. Eurasian Journal of Music and Dance, 17, 256-276.
14. Aynur, H. (2009). Surnâme. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 37, s. 565-567). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
15. Bayrakçı, Ö. F. (2015). Türk Din Mûsikîsi’nde Mevlevî Ayini Formuna Genel Bir Bakış. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2 (2), 139-152.
16. Bozkurt, N. (1994). Davul. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, s. 53-55). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
17. Bülbül, D. (2025). Şehnâme-İ Murad-I Sâlis Minyatürleri. Konya: Palet Yayınları.
18. Can, N. (2004). Unutulan Sazımız Mıskal. Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24 (3), 193-206.
19. Çelik, S. (2017). Türk Kültüründe Geçmişten Günümüze Davul. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6 (8), 11-18.
20. Çokamay, B. (2012). Türklerde Bakır Çalgı Olarak Boru’nun İlk Kullanımı ve Tarihçesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 31, 445-459.
21. Dağlı, T. (2005). 12. ve 15. Yüzyıllarda Türk Tasvir Sanatlarında Musiki Aletleri. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
22. Danacı, E. F., & Çiftçi, E., (2022). Türkiye’de Yaylı Çalgılar Alanında Yapılmış Lisansüstü Tezlerin Çeşitli Kriterlere Göre Değerlendirilmesi. İdil, 99, 1620–1630.
23. Feyzioğlu, N. (2006). Türk Dünyası’nda ve Anadolu’da Kopuz. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 12 (31), 233-245.
24. Gazimihal, M. R. (1958). Asya ve Anadolu Kaynaklarında Iklığ. Ankara: Ses ve Tel Birliği.
25. Güldaş, A. (1993). Çeng. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 8, s. 268-269). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
26. Güray Gülyüz, B. (2020). Tasavvufi Bir Çalgı Olarak Nefirin İkonografik Evrilimi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 96, 55-80.
27. Güray Gülyüz, B. (2025). Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesindeki Bir Grup Ayinsel Def: Mazharlar. Sanat Tarihi Dergisi, 34 (1), 153-205.
28. Hüseyinova, G. (2001). Cenk’ten Arp’a: Bir Türk Sazının Tarihçesi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1 (11), 373-384.
29. Işıktaş, B. (2016). Kuramdan İcraya Müziğin İntikal Aracı: Ud’un Dünü ve Bugünü. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research, 9 (44), 673-682.
30. Karakaya, F. (2006). Nakkare. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 32, s. 326). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
31. Karakaya, F. (2010). Tambur. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, s. 553-556). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
32. Karakaya, F. (2012). Ud. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 42, s. 39-41). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
33. Karaoğlu, K., & Özaltunoğlu, Ö., (2024). Güzel Sanatlar Lisesi Vurmalı Sazlar Eğitim Programına Yönelik Hazırlanan Bendir Öğretim Modeli Önerisinin Çeşitli Yönlerden Etkisi (Sivas İli Örneği). RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 38, 970-986.
34. Karaol, E. (2013). Toprak Darbuka: Tarihçesi, Yapım Aşamaları ve Boyutları. İTÜ Portre Akademik, 5, 60-69.
35. Kayın, A. (2019). Selçuklu Sanatında Müzik ve Dans Tasvirleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi.
36. Kayın, A. (2020). Selçuklu Sanatında Gezegen ve Burç Tasvirlerinde Müzik ve Dans. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 49, 493-518.
37. Koç, F. (2015). Türk Din Mûsikîsinde Ud Sazının Yeri ve Önemi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 38, 123-140.
38. Ögel, B. (1987). Türk Kültür Tarihine Giriş 9-Türk Halk Musikisi Aletleri (Uygur Devletinden Osmanlılara). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
39. Özcan, N. (1994). Def. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 9, s. 85). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
40. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 3 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
41. Paksoy, O. & Gök Akyıldız, S., (2020). Anadolu’da Kullanılan Dilli Kaval. Yalvaç Akademi Dergisi, 5 (1), 35-42.
42. Pekin, E. (2003). Surname’nin Müziği: 16. Yüzyılda İstanbul’da Çalgılar. Dipnot: Sanat ve Tasarım Yazıları, (1), 52-90.
43. Sanal, H. (2002). Kös. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 26, s. 270-272). içinde Ankara: TDV Yayınları.
44. Stout, R. E. (1966). The Sûr-ı Hümâyun of Murad III: A Study of Ottoman Pageantry and Entertainment. Michigan: The Ohio State University, Unpublished Ph.D. Thesis.
45. Soydaş, M. E. (2007). Osmanlı Sarayında Çalgılar. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi.
46. Soydaş, M. E. (2014). Türk Müziğinin Kaybolmuş Çalgılarından Kopuz ve Şeşhanenin Yeniden Yapımı ve Seslendirilmesi. Çankırı: 110K228 Numaralı Tübitak Projesi.
47. Tansuğ, S. (2018). Şenlikname Düzeni. İstanbul: Everest Yayınları.
48. Tekeli, S. (2018). Tarihten Günümüze Mehter. İstanbul: Cenova Yayınları.
49. Tekin, E. (2013). Zil. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 44, s. 413-415). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
50. Tekin, E. (2013). Zurna. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 44, 554-555). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
51. Tüfekçioğlu, S. (2021). Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mevaidü’n-Nefais Adlı Eserinde Türk Çalgıları. Rast Müzikoloji Dergisi, 9 (1), 2479-2495.
52. Ungay, M. H. (2002). Kudüm. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 26, s. 322-323). içinde Ankara: TDV Yayınları.
53. Uygun, M. N. (2007). Ney. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 33, s. 68-69). içinde İstanbul: TDV Yayınları.
54. Uzunbaş, F. (2012). Türk Dünyasında Kullanılan İdiofon Vurmalı Çalgıların Yapısal Özellikleri ve Çalım Teknikleri. Akademik Bakış Dergisi, 31, 1-17.
55. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
56. Üngör, E R. (2004). Türklerde Çalgılar. I. Uluslararası Tarihte Anadolu Müziği ve Çalgıları Sempozyumu Bildirileri (12-13 Kasım 1999) (s. 33-57). içinde Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
57. Üstün, H. (2020). Türkiye’de Üflemeli Çalgılar Alanında Yazılmış Lisansüstü Tezlerin İncelenmesi. Balkan Müzik ve Sanat Dergisi, 2 (1), 26-41.
58. Yum, Ş. (1998). Osmanlı Resim Sanatı ve Müzik XV-XVIII. Yüzyıl Minyatürlerinde Çalgılar ve Betimlemeler. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi.
59. Ziyagil, H. E. (2021). Udun Tarihsel Gelişim Süreci ve 21. Yüzyılın Popüler Kültüründeki Yeri. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 5 (1), 1-19.