An Industrial Building in the Context of the First National Architectural Movement: Bakırköy Electricity Transformation Center

Öz

The development of electrical infrastructure played a crucial role in Turkey’s early modernization efforts during the Early Republican Period. While large-scale industrial buildings such as power plants and factories have been extensively studied within the scope of industrial heritage, smaller-scale energy infrastructure structures such as electrical transformer stations and conversion centers have been largely overlooked in architectural research. This study aims to fill this gap by examining the architectural and historical significance of the Bakırköy Electricity Transformation Center, which served as a crucial node in the electricity distribution network of Istanbul. In addition to its technical function, the building is significant as it reflects the architectural identity and national style policies of its time, particularly through its association with the First National Architectural Movement. The primary objective of the present study is to analyze the architectural characteristics of the Bakırköy Electricity Transformation Center within the framework of the First National Architectural Movement and industrial heritage conservation. The scope of the study includes an architectural analysis of the Bakırköy Electricity Transformation Center’s facade design, material use, structural features, and ornamental elements. Additionally, the study evaluates the historical transformation of the building and its role within the urban electricity distribution system. The study reveals that the Bakırköy Electricity Transformation Center exhibits several architectural elements characteristic of the First National Architectural Movement. The building features pointed arches on doors and windows, reminiscent of Ottoman and Seljuk architectural influences. The overhanging eaves and roof projections reflect similarities to traditional Turkish residential architecture. These findings support the argument that industrial infrastructure buildings were not merely utilitarian structures but also served as symbols of national identity and modernization during the early Republican period. While public buildings such as schools, train stations, and administrative centers widely adopted elements of the First National Style, the presence of similar architectural features in industrial and infrastructure buildings demonstrates a deliberate effort to create a cohesive architectural language across different building typologies. Furthermore, the current state of neglect of the building highlights the challenges in preserving small-scale industrial heritage in urban settings. This study emphasizes the need to recognize and protect these structures as essential to Turkey’s architectural and technological history. In addition to its individual significance, the Bakırköy Electricity Transformation Center was compared with other contemporary structures, such as the Bandırma Electricity Center, Bursa Power Plant, and Üsküdar Electricity Factory, to contextualize its architectural language. While all these structures display stylistic elements of the First National Architectural Movement, the Bakırköy building, despite its smaller scale, stands out for successfully integrating ornamental elements such as pointed arches, tile panels, wide eaves, and wooden brackets into an infrastructural function. Unlike the monumental and production-oriented approaches seen in the Üsküdar and Bursa buildings, Bakırköy exemplifies how architectural identity, and national symbolism could be embedded in even the most modest of technical structures. These comparisons reveal that the First National Style was not limited to civic or cultural buildings, but also deliberately extended to infrastructure facilities, reflecting the state’s broader modernization and nation-building agenda. The Bakırköy Electricity Transformation Center stands as a significant example of how industrial buildings in early Republican Turkey incorporated architectural elements from the First National Architectural Movement while serving as essential components of urban electricity infrastructure. This study contributes to industrial heritage research by emphasizing the architectural value of transformers and conversion stations, an often-overlooked building type.

Anahtar Kelimeler

• First National Architecture
• Industrial Buildings
• Electricity
• Bakırköy
• Transformation Center

Birinci Ulusal Mimarlık Akımı Bağlamında Bir Endüstri Yapısı: Bakırköy Elektrik Muhavvile Merkezi

Öz

Bu çalışma, Erken Cumhuriyet Dönemi’nde, Türkiye’nin elektrik altyapısının gelişme sürecinde inşa edilen Bakırköy Elektrik Muhavvile Merkezi’nin mimari özelliklerini incelemektedir. Bu bağlamda araştırma, Erken Cumhuriyet Dönemi mimari yaklaşımının Bakırköy Elektrik Muhavvile Merkezi’nin tasarımına nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayrıca yapının mimarlık tarihi içindeki yerini güçlendirmek ve endüstri mirasının korunmasına yönelik farkındalık yaratmak da çalışmanın hedefleri arasındadır. Mevcut literatürde santral ve fabrika gibi büyük ölçekli endüstri yapılarına odaklanılmışken, bu çalışmada daha küçük ölçekli bir enerji altyapı binasının mimari özelliklerinin ele alınması, çalışmanın özgün yönünü oluşturmaktadır. Erken Cumhuriyet Dönemi elektrik altyapısının gelişimi çerçevesinde Bakırköy Elektrik Muhavvile Merkezi binasının tarihsel süreci, mimari özellikleri, cephe tasarımı ve süsleme unsurları, çalışmanın kapsamını meydana getirmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; veri toplama aracı olarak doküman analizi ve yerinde inceleme tekniklerinden yararlanılmıştır. Elde edilen bulgular, Bakırköy Elektrik Muhavvile Merkezi’nin Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın karakteristik unsurlarını taşıdığını ortaya koymuştur. Sivri kemerli kapı ve pencereler, geniş saçaklar ve süsleme detayları, yapının yalnızca işlevsel bir altyapı unsuru olmanın ötesinde, dönemin ulusal kimlik oluşturma çabalarının endüstri mimarisine nasıl yansıdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Ulusal Mimari
• Endüstri Yapıları
• Elektrik
• Bakırköy
• Dağıtım Merkezi

Kaynakça

1. Acar, E. (2024). Bursa’nın Endüstri Mirası için Bir Kültürel Rota Önerisi: Elektrik Santrali ve Trafolar. Serbest Mimar Dergisi, (54), 38-42.
2. Ağan, A. (2024). Bir Cumhuriyet Dönemi Endüstri Yapısı/Yerleşkesinin Dönüşümü: Sümerbank Merinos Yünlü Dokuma Fabrikası Örneği. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(111), 1838-1852.
3. Akbulut, P. ve Şahin, M. (2024). Neo-Klasik Dönem ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Osmanlı Hapishane Yapıları Cephe Kurgularının Fraktal Analiz Yöntemiyle Karşılaştırılması. IDA: International Design and Art Journal, 6(2), 302-319.
4. Aktemur, A. M. ve Arslan, M. (2006). I. Ulusal Mimarlık Akımı ve İstanbul-Karaköy’deki Örnekleri. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (16), 1-32.
5. Arısal, M. (2023). İstanbul’da Yabancı Sermaye Eliyle Yürütülen Elektrik İşleri (1910-1937). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 215-243.
6. Asiliskender, B. (2009). Cumhuriyet Sonrası Kalkınma Hareketi Olarak Sanayileşme ve Mekânsal Değişim. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (13), 153-170.
7. Aslan, O. (2017). Tarsus Elektrik Altyapısı Tarihine Bir Bakış (1906-1938). Tarih İncelemeleri Dergisi, 32(1), 1-16.
8. Balcı, A. (2022). Mimar Kemaleddin’in Edirne’deki Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Yapıları. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (11), 167-206.

9. BCA, Nafia Vekâleti, Kutu No: 25, Gömlek: 15, Sıra: 3, Miladi: 29.11.1921
10. BCA, Nafia Vekâleti, Kutu No: 27, Gömlek: 19, Sıra: 4, Miladi: 18.04.1923
11. BCA, Nafia Vekâleti, Kutu No: 36, Gömlek: 46, Sıra: 7, Miladi: 03.01.1924
12. BCA, Nafia Vekâleti, Kutu No: 12, Gömlek: 48, Sıra: 1, Miladi: 01.03.1926
13. Cengizkan, A. (2000). Türkiye’de Fabrika ve İşçi Konutları: İstanbul Silahtarağa Elektrik Santrali. ODTÜ Mimarlık Dergisi, 20, 29-55.
14. Creswell, J. W. (2013). Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. (M. Bütün, Çev.) Ankara: Siyasal Yayın Dağıtım.
15. Çubukçu, E. (2021). Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarisinde Ulusal Kimlik Arayışı: Ankara’daki Kamu Yapıları. Kültür Araştırmaları Dergisi, (9), 359-378.
16. Dırık, A. (2023). Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Eğitim Yapılarına Bir Örnek; Ürgüp Zafer İlkokulu. Kültürel Miras Araştırmaları, 4(1), 7-15.
17. Engin, V. ve Gülsoy, U. (2016). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İstanbul’da Elektrik. İstanbul: İETT İşletmeleri Genel Müdürlüğü.
18. Erarslan, A. (2021). Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Konut Yapıları; İstanbul Örnekleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(78), 11-24.
19. Erarslan, A. ve Çolak, S. (2021). Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Konut Yapıları; İstanbul Örnekleri. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, 16(62), 203-226.
20. Erez, S. (2009). Ayamama’dan Zuhuratbaba’ya Bakırköy. İstanbul: Heyamola Yayınları.
21. Eyice, S. (1965). İstanbul’un Mahalle ve Semt Adları Hakkında Bir Deneme. Türkiyat Mecmuası, 14, 199-216.
22. Güney, Z. (2012). Bandırma Elektrik Santrali Restorasyon Projesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
23. Hasol, D. (2017). 20. Yüzyıl Türkiye Mimarlığı. İstanbul: Yem Yayın.
24. İBB Atatürk Kitaplığı, (1938). Bakırköy Ciheti [Demirbaş: Alb_000248/017]. İBB Atatürk Kitaplığı Dijital Koleksiyonu. URL: https://katalog.ibb.gov.tr [Erişim Tarihi: 25.10.2024]
25. İleri, N. ve Değirmencioğlu, C. (2020). Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi’nde Asri Ev Tartışmaları ve Elektrikli Tenvirat. ViraVerita E-Dergi, (12), 92-126.
26. İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2022). Karar 6997. https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/96543,6997-acpdf.pdf?0. [Erişim Tarihi: 07.12.2025]
27. Kahraman, G. ve Boduroğlu, B. (2023). Bir Endüstri Mirası, Kocaeli Çuha Fabrikası Bacalı Ambarı. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, (32), 113-124.
28. Kavut, İ. E. ve Selçuk, H. E. (2022). Tarih Endüstri Yapılarının Yeniden İşlevlendirilmesinde Parazit Mimari Kullanımı: Santral İstanbul ve Müze Gazhane. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 1(25), 198-220.
29. Köksal, T. G., & Ahunbay, Z. (2010). İstanbul’daki Endüstri Mirası İçin Koruma ve Yeniden Kullanım Önerileri. İtüdergisi/a, 5(2), 125-136.
30. Larousse (2024). Transformateur. Traducteur Bilingue. URL: https://www.larousse.fr [Erişim Tarihi: 12 Aralık 2025]
31. Nafia Vekâleti. (1933). 10 Yılda Türkiye Nafiası 1923-1933. İstanbul: İstanbul Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi.
32. Okandan, G. D. (2016). İşletmecilik Tarihinde Modern’den Postmodern’e Bir Yolculuk: Silahtarağa Elektrik Santrali’nden Santralistanbul’a Süreklilik ve Değişim. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 45, 40-48.
33. Özdemir, N. (2016). İmparatorluktan Cumhuriyete Türkiye’de Elektriğin Tarihsel Gelişimi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2(3), 17-32.
34. Özel, H. Ş. (2015). Milli Mimari Rönesansı’nın İzmir’deki Yansımalarından İki Örnek: Milli Sinema ve Kütüphane Binaları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 22(22), 219-252.
35. SALT Araştırma. APLNEDFR04. URL: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/110015 (Erişim Tarihi: 06.12.2024)
36. Sunay, S. (2022). Birinci Ulusal Mimarlık Akımı Demiryolu Lojman Binaları İçin Bir Tipoloji Denemesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 62(1), 741-763.
37. Şekerci, Y. ve Örmecioğlu, H. T. (2018). Bir Erken Cumhuriyet Dönemi Endüstri Mirası: Antalya Elektrik Fabrikası. Journal of International Social Research, 11(60), 597-603.
38. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. (2025). Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Parsel Sorgu Uygulaması. https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/idari/147366/901/11/1738231957659. E.T. 05.12.2025.
39. Taştan, H. ve Manisa, K. (2019). Tarihi Yapılarda Kullanım Dönüşümünün Sosyal Boyutu; Bağlarbaşı Elektrik Fabrikası ve Tramvay Deposu Örneği. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 8(2), 1251-1264.
40. Toprak, Z. (1993). Aydınlatma. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (Cilt 1, s. 474-481). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını.
41. Tuna, T. (2000). Hebdomon’dan Bakırköy’e: From Hebdomon to Bakırköy. İstanbul: Bakırköy Belediyesi.
42. Tutsak, S. ve Nacar, F. (2024). Türkiye’nin Sanayi ve Elektrifikasyon Yolculuğu: Atatürk Döneminde Elektrik ve Enerji Politikaları. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1), 23-34.
43. Türk Dil Kurumu (2024). Muhavvil. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük. URL: https://sozluk.gov.tr/ [Erişim Tarihi: 12 Aralık 2025]
44. Yağan Köylü, N. F. (2023), İstanbul’un Tarı̇hı̇ Sayfı̇ye Bölgelerı̇ne Aı̇t Harı̇taların Detaylı Çözümlenmesı̇, Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 11(85), 527-557.