Creative Pattern Experiments on a Group of Anaia Byzantine Ceramic Vessels: Observations on Some Zeuxippus Finds

Öz

In our article, the patterns on a group of ceramics are discussed, just only based on two plates from the Kadıkalesi/Anaia Byzantine ceramics, which are the subject of our doctoral dissertation. In these two plates, besides their yellow glazes, are similar with the flat bodies with thin walls and well-fired paste, as well as narrow-mouthed compartments and low ring bases. However, both have incised decorations of different characters: The first of these, which is unpublished, features chaotic decoration consisting of numerous lines and scribbled zigzags covering the entire interior of the plate, including the concentric rings typical of Zeuxippus ceramics. The other one is quite different with its thematic subject of the tree of life and “Anatolian Leopard”. Nevertheless, in the second one, the scribble seen in the monogram on the left, the scratches on the upper right side of the plate and the horizontal lines filling the inside of the vase-like container under the tree of life bring to mind the irregular lines in the first one, and the linear abstractions on the back of the first plate confirm this. In this production sector, where we believe that the potter, namely the ceramicist, and the decoration master were different individuals, our article will address how these freeform patterns emerged in different findings. By including reflections of these applications on other vessels, we will question whether each piece serves as a preliminary study for another. Two sherds from our article were among the samples examined using Scanning Electron Microscopy (SEM-EDS) and Qualitative Elemental Analysis (ED-XRF), which were conducted for our thesis to reveal the commonality of paste structures and to demonstrate the slip and glaze applications specific to Kadıkalesi/Anaia. This also provided an opportunity to document, in a laboratory environment, the double-slip applications identified on some of the ceramics included in our thesis. In this respect, two stereomicroscope sections from the Anaia Zeuxsippus ceramics, which are the subject of the article and stand out with their decorative designs, have been added to our text. As already reported in previous publications, these new processes demonstrated that the structure of the Anaia Zeuxsippus ceramics contained the main components SiO₂, Fe₂O₃, Al₂O₃, CaO, K₂O, and MgO. Similarly, as previously reported in a previous archaeometric study at Kadıkalesi, ceramics that were not local production and could belong to the Zeuxsippus family were also identified. However, the examples discussed in this article are from the Anaia production. This article aims primarily to introduce examples from this small group uncovered in the Kadıkalesi/Anaia excavations. Secondly, it will evaluate this selection within the context of the mass production of Anaia Zeuxippus ceramics, as discussed in previous publications. The text also includes photographs and drawings of the vessels and their patterns, decorated in an almost sketchy style with freehand lines and swirls.

Anahtar Kelimeler

• Kadıkalesi/Anaia
• Byzantine
• Glazed Ceramic
• Zeuxsippus
• Unique Motive
• Stereo Microscope

Bir Grup Anaia Bizans Seramik Kaplarında Yaratıcı Desen Denemeleri: Bazı Zeuksippus Buluntularından Gözlemler

Öz

Makalemizde, Kadıkalesi/Anaia Zeuksippus seramiklerinden iki tabaktan yola çıkılarak, bir grup seramik üzerindeki desenlere yer verilmektedir ki söz konusu örnekler doktora tezimizin kapsamında da yer almıştı. Bu iki tabakta benzer sarı sırların yanında iyi pişirimli hamurlar, ince cidarlı yayvan gövdeler ve dar ağız kenarları ve alçak halka kaideler benzerdir. Ancak her ikisinde farklı karakterde kazıma bezemeler vardır: Bunlardan yayınsız olan ilkinde, Zeuksippus seramiklerinin tipik iç içe halkaları da dahil olmak üzere, tüm tabak içini kaplayan sayısız çizgi ve karalama zikzaklardan oluşan kaotik bir kompozisyon dikkati çeker. Yazıtlı, hayat ağaçlı ve “Anadolu Pars”ı temalı konusuyla ikinci tabak diğerinden farklıdır. Yine de bu ikincide, soldaki monogramda görülen karalamayla tabağın sağ üst yanındaki çizikler ve hayat ağacının altındaki vazo benzeri kabın içini dolduran yatay hatlar ilkindeki düzensiz çizgileri akla getirir. Çömlekçi yani seramikçiyle bezeme ustalarının farklı olduklarını düşündüğümüz bir üretim sektöründe, söz konusu özgür desenlerin farklı buluntularda nasıl ortaya çıktıklarına değinmek için, yazımızda uygulamaların diğer kaplardaki yansımalarına da yer verilerek her bir örneğin bir diğerinin ön çalışması olup olmadığı sorgulanmaktır. Hamur yapılarının ortaklığını göstermek, astar ve sırlarda Kadıkalesi’ne özgü uygulamalara işaret etmek için tezimiz için yaptırılan “Taramalı Elektron Mikroskop (SEM-EDS)” ve “Kalitalif Element Analizi (ED-XRF)” laboratuvar incelemeleri örnekleri içinde makalemizden iki parça da bulunuyordu. Bazı parçalarda saptadığımız çıplak gözle bile görülebilen astarın çift katman olarak uygulaması analitik olarak da ortaya konuldu. Yazımızda iki parçanın Stereo Mikroskopla çekilen kesitlerine de yer verilerek, desenleriyle dikkati çeken bu sırlı seramiklerin özgünlüğü de vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kadıkalesi/Anaia
• Bizans
• Sırlı Seramik
• Zeuksippus
• Özgün Motif
• Stereo Mikroskop

Kaynakça

1. Björklund, H. (2017). Protecting Against Child-Killing Demons: Uterus Amulets in the Late Antique and Byzantine Magical World, (Academic Dissertation), Department of World Cultures University of Helsinki, Finland.
2. Böhlendorf-Arslan B. (2004). Glasierte Byzantinische Keramik aus der Türkei Teil: I, II, III, İstanbul: Ege Yayınları.
3. Böhlendorf-Arslan B. (2018). Gülpınar Pottery Again: Towards a Re-Evaluation of Local and Imported Wares, XI. AIECM3 Uluslararası Orta Çağ ve Modern Akdeniz Dünyası Seramik Kongresi Bildirileri, Ekim 2015, Cilt 1, Ed. D. Karakaya ve T. G. Little, (279-290), Antalya: Koç Üniversitesi, VEKAM.
4. Budak-Ünaler, M., Akkurt, S., Amor, L. Ve Mercagöz Z. (2012). Kuşadası-Kadıkalesi/Anaia Kazılarından Ele Geçen Orta Bizans Dönemi Seramiklerinin Karakterizasyonu=Characterization of Middle Byzantine Ceramics From Kuşadası-Kadıkalesi/Anaia Excavation, 15. Ulusal Kil Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 19-22 Eylül (305-322). Niğde Üniversitesi Yayınları.
5. Bursalı M. (2024). Middle Byzantine Ceramics: Workshops, Local Productions, and Imported Glazed Ware, From Antiquity to Modern Times Stratonikeia, Ed. B. Söğüt, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 348-361.
6. Cooper, E. (1978). Seramik ve Çömlekçilik. (Ö. Bakırer, Çev.) İstanbul: Remzi Kitabevi.
7. Çaylak-Türker A. (2013). Byzantine Pottery from Dardanos and Kepez in the Helles pontus, ΔΧΑΕ ΛΔ, 34, 361-374.
8. Çaylak-Türker A. (2015), Granikos Vadisinde Bir Bizans Kalesi: Sapan Hisar, Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Vol. 10/1, 229-250.

9. Çaylak-Türker A. (2017). A Byzantine Settlement on the Kalabaklı Valley in the Hellespont: Yağcılar, Glazed Pottery of the Mediterranean and the Black Sea Region 10th-18th Centuries, Vol. 2, 91-105.
10. Çaylak-Türker A. (2018). Byzantine Pottery from the Pegai Castle, XI. AIECM3 Uluslararası Orta Çağ ve Modern Akdeniz Dünyası Seramik Kongresi Bildirileri, Ekim 2015, Cilt 1, Ed. D. Karakaya ve T. G. Little, (371-382), Antalya: Koç Üniversitesi, VEKAM.
11. Çaylak-Türker (2021). Byzantine Glazed Ware from Sestos-Akbaş in the Thracian Chersonesos, Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5, 365-385.
12. Çömezoğlu-Uzbek, Ö. (2019) İstanbul Üniversitesi Yüzey Araştırması (İSTYA) Projesi Büyükçekmece Çalışmalarında Elde Edilen Çanak Çömlek Buluntular, İstanbul İli Yüzey Araştırması 2016-2017 Büyükçekmece, Ed. E. Güldoğan, Büyükçekmece Belediyesi, (91-113), İstanbul.
13. Çömezoğlu-Uzbek Ö. (2021). Bizans Dönemi’nde Anadolu’da Seramik=Byzantine Ceramic in Anatolia, Bizans Dönemi’nde Anadolu=Anatolia in the Byzantine Period, Ed. E. Akyürek ve K. Durak, (278-295), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. Doğer, L. (2003). Seramik Buluntuların Değerlendirilmesi, İçinde Z. Mercangöz, Kuşadası Kadıkalesi 2001 Yılı Çalışmaları, 24. KST, II. Cilt, (128-130), Ankara, 2003.
15. Doğer, L. (2004). Anaia-Kuşadası Kadıkalesi Kazısı 2002 Yılı Bizans Dönemi Seramik Buluntuların Ön Değerlendirmesi, Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, 13(1), 1-31.
16. Doğer, L. (2005). Kuşadası, Kadıkalesi (Anaia) Kazısı 2003 yılı Bizans Dönemi Seramik Buluntuları, Sanat Tarihi Dergisi, Lale Bulut’a Armağan 14 (1),105–133.
17. Doğer, L. (2007). Byzantine Ceramics: Excavation at Smyrna Agora, Byzas 7, Ed. B. Böhlendorf-Arslan, A. O. Uysal ve J. Witte-Orr, (97-122), İstanbul: Ege Yayınları.
18. Doğer, L. (2008). Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia Kazısı 2001-2007 Yılı Bizans ve Çağdaşı Diğer Seramik Buluntular Üzerine Bazı Gözlemler”. II. Geçmişten Geleceğe Kuşadası Sempozyumu (49-63), Aydın: Kuşadası Belediyesi,
19. Doğer, L. (2014). Daskyleion II, Hisartepe/Daskyleion Kazısı Bizans Seramikleri, İstanbul.
20. Doğer, L. (2015). Late Byzantine and Ottoman Pottery from Nif-Olympus, Recent Studies on the Archaeology of Anatolia, BAR International Series 2750, Ed. E. Laflı ve Sami Patacı, (57-69), England.
21. Doğer, L. ve Armağan M. E (2016). Erste Ergebnisse der Archäologischen Untersuchungen des Byzantinischen Aigai (Aiolis), Byzantinisch Zeıtschrift 109 (1), 9-32.
22. Doğer L. ve Armağan M. E. (2017a). Byzantine Glazed Pottery Finds from Aigai (Aiolis) Excavations. Glazed Pottery of the Mediterranean and the Black Sea Region 10th-18th Centuries, Cilt 2, 107-133.
23. Doğer, L. ve Armağan M. E. (2017b). Aigai (Aiolis) Kazısı 2004-2014 Yılları Bizans Dönemi Buluntuları, XX. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri (02-05 Kasım 2016) /XX.International Symposium of the Medieval Turkish Period Excavations History of Art Researches (02-05 November 2016), Cilt -1, (484-503), Sakarya.
24. Doğer, L. (2018). Aiolis Kenti Myrina’da 2017 Yılı Yüzey Araştırmaları: Burunucu Mevkii Bizans Seramik Buluntuları, Myrina ve Gryneion Arkeolojik Yüzey Araştırmaları, Ed. M. Çekilmez, E. D. Poulain, ve E. Erdan, (161-192), Ankara.
25. Doğer L. ve Maktal-Canko D. (2019). İzmir Kadifekale 2015 Yılı Bizans Sarnıcı Araştırma Kazısından Seramik Buluntular, Smyrna/İzmir, Kazı ve Araştırmaları III, Ed. H. Göncü, D. S. Akar-Tanrıver ve A. Ersoy, (111-134), Ege Yayınları: İstanbul.
26. Fındık E. F. (2013). Demre-Myra Aziz Nikolaos kilisesi kazılarında bulunan Ortaçağ sırlı seramikleri (1989-2009), (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı.
27. Fındık E. F. (2015). Medieval Galzed Ceramics from Myra and New Results”, 10th International Congress On Medieval Pottery In The Mediterranean. Silves & Mértola, 22-27 October 2012, Silves Outubra de, 831-839.
28. Iafrate, A. (2019). The Long Life of Magical Objects: A Study in the Solomonic Tradition (Magic in History). Pennsylvania: Penn State University Press.
29. İnanan, F. (2010a). Kuşadası Kadıkalesi/Anaia Kazısı Zeuksippus Tipi Seramikleri, (Yayınlanmamış Doktora Tezi) Ege Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
30. İnanan, F. (2010b). Anaia-Kadıkalesi: A New Zeuxippus Ware Production Centre, Trade and Production through the Ages, 25-28 November 2008, (115-128). Konya: Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayını.
31. İnanan, F. (2013). Zeuksippus Tipi Seramikler ve Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia Örnekleri, Bizanslı Ustalar-Latin Patronlar Kuşadası Yakınındaki Kadıkalesi Kazıları Işığında Anaia Ticari Üretiminden Yansımalar= Byzantine Craftsmen-Latin Patrons Reflections from the Anaian Commercial Production in the Light of the Excavations at Kadıkalesi nearby Kuşadası, Ed. Z. Mercangöz, İstanbul, 59-76.
32. İnanan, F. (2014). Zeuksippus Tipi Seramiklerin Anadolu’daki Dağılımları. U.Ü. Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 15(26), 149-166. Doi: https://doi.org/10.21550/sosbilder.269534
33. İnanan, F. (2015). Kadıkalesi Zeuxippus Ailesi Seramiklerinin Tipolojisi, Seleucia (5), 153-183.
34. İnanan, F. ve Seçkin S. (2021). Yalova Çobankale Kazısı Sırlı Seramik Buluntuları: İlk Gözlemler, CEDRUS IX, 238-458.
35. İnanan F. (2023). Balatlar Kazısı Bizans Seramiklerinde Buluntu-Mekân İlişkisi, Sinop Balatlar Kazısı ve Buluntular I, Ed. G. Köroğlu, F. İnanan ve O. Hetto, (153-164), İstanbul.
36. Kırmızı B. (2013). Kuşadası, Kadıkalesi Zeuksippus Seramiklerinin Malzeme Özellikleri ve Yapım Teknolojilerine Bir Bakış, Bizanslı Ustalar-Latin Patronlar/Byzantine Craftsmen-Latin Patrons, Kuşadası Yakınındaki Kadıkalesi Kazıları Işığında Anaia Ticari Üretiminden Yansımalar/Reflections from the Anaian Commercial Production in the Light of the Excavations at Kadıkalesi nearby Kuşadası, Ed. Z. Mercangöz, (77-90), İstanbul.
37. Köroğlu G. ve İnanan F. (2018). Sinop Balatlar Kilise Kazılarında Ortaya Cıkarılan Seramikler, XI. AIECM3 Uluslararası Orta Çağ ve Modern Akdeniz Dünyası Seramik Kongresi Bildirileri, Ekim 2015, Cilt 1, Ed. D. Karakaya ve T. G. Little, (319-327), Antalya: Koç Üniversitesi, VEKAM.
38. Köroğlu, G. (2004). Yumuktepe in The Middle Ages, Ed. I. Caneva ve V. Sevin, Mersin-Yumuktepe A Reappraisal, Lecce, 2004, 103-132.
39. Kunt, M. (2024). Kadıkalesi Kazısı Geç Bizans Örnekleriyle “Anaia Sırlı Seramikleri”, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ege Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
40. Maguire, H. (2019). Magic in Byzantine Pottery: The Other Within, Identity and the other in Byzantium: Papers From the Fourth International Sevgi Gönül Byzantine Studies Symposium, Ed. K. Durak and I. Jevtic, Koç University Press, 205-220.
41. Maguire, H. (Ed.). (1995). Byzantine Magic. Washington, D.C: Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
42. Megaw, A. H. S. (1968). Zeuxippus Ware, The Annual of the British School at Athens (63), 67-88. Doi: https://doi.org/10.1017/S0068245400014283
43. Megaw, A. H. S. (1989). Zeuxippus Ware Again, Recherches sur la céramique byzantine, Bulletin de Correspondance Hellénique Supplément XVIII, Ed. V. Déroche ve J.-M. Spieser, École française d’Athènes, 259-266.
44. Mercangöz, Z. ve Doğer, L. (2009). Kuşadası, Kadıkalesi/ Anaia Bizans Sırlı Seramikleri. I. Odtü Arkeometri Çalıştayı, Türkiye Arkeolojisi’nde Seramik ve Arkeometrik Çalışmalar”, Prof. Dr. Ufuk Esin Anısına. 7-9 Mayıs (83-101). Ankara.
45. Mercangöz, Z. (2007). Katalog, Kalanlar 12. ve 13. Yüzyıllarda Türkiye’de Bizans/ The Remnants 12th and 13th Centuries Byzantine Object in Turkey. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı, 85.
46. Mercangöz, Z. (2010). Ostentatious Life in a Byzantine Province: Some Selected Pieces from the Finds of the Excavation in Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia (Prov. Aydın, TR), Byzanz-das Römmerreich im Mittelalter Teil 2,1, Ed. F. Daim und J. Drauschke, Mainz, 181-198.
47. Mercangöz, Z. (2013). Kuşadası, Kadıkalesi’nde Geç Bizans Çağı Ticari Üretimlerine İlişkin Arkeolojik Bulgular, Bizanslı Ustalar-Latin Patronlar Kuşadası Yakınındaki Kadıkalesi Kazıları Işığında Anaia Ticari Üretiminden Yansımalar= Byzantine Craftsmen-Latin Patrons Reflections from the Anaian Commercial Production in the Light of the Excavations at Kadıkalesi nearby Kuşadası, Ed. Z. Mercangöz, (26-58), İstanbul,
48. Mimaroğlu, S. (2011). Kuşadası, Kadıkalesi /Anaia Kazısı’nda ele geçen Bizans Dönemi günlük kullanım seramikleri, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ege Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
49. Mimaroğlu, S. (2011). Kadıkalesi Anaia Bizans Dönemi Amphoraları, Sanat Tarihi Dergisi, Cilt. 20, S. 1, 63-92.
50. Mimaroğlu, S. (2013). Kadıkalesi/Anaia Geç Bizans Dönemi Ticari Amphoraları, Bizanslı Ustalar-Latin Patronlar/Byzantine Craftsmen-Latin Patrons, Kuşadası Yakınındaki Kadıkalesi Kazıları Işığında Anaia Ticari Üretiminden Yansımalar/Reflections from the Anaian Commercial Production in the Light of the Excavations at Kadıkalesi nearby Kuşadası, Ed. Z. Mercangöz, 113-124.
51. Ökse, A. T. (2012). Önasya Arkeolojisinde Çanak Çömlek Teknik Özellikler, Biçimler. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
52. Öztaşkın M. (2013). Stratonikeia ve Lagina Kazılarında bulunan Bizans Dö nemi Seramikleri (2008-2010 yılları), (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
53. Rice D. T. (1928), The Byzantine Pottery, Preliminary Report upon the Excavations carriedout in and near the Hippodrome of Constantinople in 1927, British Academy, 29-42.
54. Stillwell-MacKay, T. (1967). More Byzantine and Frankish Pottery from Corinth, Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 36(3), 249-320. Doi: https://doi.org/10.2307/147431
55. Waksman S. Y. (2013). Anaia Seramik Üretiminin Tanımlanması ve Dağılımı: Kimyasal Analiz Yoluyla Bir Ön Yaklaşım, Bizanslı Ustalar-Latin Patronlar/Byzantine Craftsmen-Latin Patrons, Kuşadası Yakınındaki Kadıkalesi Kazıları Işığında Anaia Ticari Üretiminden Yansımalar/Reflections from the Anaian Commercial Production in the Light of the Excavations at Kadıkalesi nearby Kuşadası, Ed. Z. Mercangöz, (101-111), İstanbul.
56. Waksman, S. Y. ve François, V. (2004-2005), Vers une redéfinition typologique et analytique des céramiques byzantines du type Zeuxippus Ware, BCH 128-129, 629-724. Doi: https://doi.org/10.3406/bch.2004.7368
57. Waksman, S. Y. ve Teslenko I. (2010). ‘Novy Svet Ware’, an Exceptional Cargo of Glazed Wares from a 13th-Century Shipwreck near Sudak (Crimea, Ukraine)-Morphological Typology and Laboratory Investigations, The International Journal of Nautical Archaeology, 39(2), 357-375. Doi: https://doi.org/10.1111/j.1095-9270.2009.00253.x