Snakecity in Bitlis Çukur Plain

Öz

The settlement in Çukur Plain which is a continuation of the Muş Plain in the north of Bitlis dates back to very old times. Snakecity in the Daron region which was the scene of the conflicts with the Sassanids during the Byzantine Period and was also used as an administrative center is an important settlement known for its architectural features and its existence is known to date back to the 6th century at the latest. Snakecity, one of the protected cities of the Daron region which was a battlefield between the Byzantine and Sassanid forces is seen to have a protected identity thanks to the marshland around it and its architectural planning. From the few ruins that have survived to the present day it is understood that the walls advancing depending on the topography were in a layout supported by cylindrical bastions. While the inner castle at the western end is supported by towers of various sizes, the eastern entrance gate of the city, which is also mentioned in John Mamigonyan’s work titled History of Daron, is protected by high towers as in the cities of Diyarbakır and Ani. Again the bastions and towers on the north and south walls are the elements that fortify the castle. The advantage provided by the gate arrangement between the two bastions forming the entrance arrangement provided an advantage to the Mamigonians during the conflicts between Mushegh Mamigonyan and the Sassanid Commander Mihran in the 6th century. The soldiers passing through the narrow gate opening were eliminated by the collaborators inside; thus, a force of 4 thousand people belonging to Mihran was destroyed. Again the fact that its surroundings looked like a swamp due to its location allowed the troops retreating after a clash in the Rahva Plain during the Muslim raids to take refuge in Snakecity. It is seen that this swamp feature was quite useful in terms of defense principles in order to easily defend the attacks and to limit the area of ​​operation of the siege forces. It is seen that the city was roughly divided into two parts as the inner and outer castles, but only some of the ruins of the outer castle have survived to the present day. One of these is the remains of a single-nave church belonging to Christians and the other is the remains of a mosque belonging to Muslims. Considering the area where the third ruin extends and the ruins around it, it has been evaluated that it could be a larger church than the previous one. Considering the architectural features of this church which is thought to be the central church of the city and the single-nave western church it has been emphasized that they have continued their existence since early periods. On the other hand it has been emphasized that the remains of the mosque were built in the 15th century by the forces affiliated to the Bitlis Emirate which dominated the region based on a nearby mosque and a plan resembling the mosques in the center of Bitlis. The size of the area covered by the city and the remains resulting from agricultural activities indicate that many architectural works can be unearthed.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• Çukur Plain
• Snakecity
• Oskağak
• Byzantium
• Sassanid

Bitlis Çukur Ovası’nda Yılankent

Öz

Bitlis’in kuzeyindeki Muş Ovası’nın devamı niteliğinde olan Çukur Ovası’nda yerleşme oldukça eski tarihlere kadar uzanmaktadır. Bizans Dönemi’nde Sasanilerle yürütülen mücadelelere sahne olan ve yönetim merkezi olarak da kullanılan Daron mıntıkasındaki Yılankent, barındırdığı mimari özellikler itibarıyla isimlendirilen ve en geç 6. yüzyılda varlığı bilinen önemli bir yerleşim yeridir. Bizans ve Sasani güçleri arasında bir çarpışma sahası olan Daron mıntıkasının korunaklı kentlerinden biri olan Yılankent’in, etrafındaki bataklık ile mimari planlaması sayesinde korunaklı bir hüviyete sahip olduğu görülmektedir. Günümüze ulaşan az sayıdaki kalıntılardan topoğrafyaya bağlı ilerleyen surlarının silindirik burçlarla desteklenen bir düzende olduğu anlaşılmaktadır. Daronlu John Mamigonyan’ın Daron Tarihi adlı eserinde de zikredilen kentin doğu yöndeki giriş kapısı, Diyarbakır ve Ani kentlerinde olduğu gibi yüksek burçlarla korunmaktayken batı uçtaki iç kalesi de çeşitli büyüklükteki burçlarla desteklenmiştir. Yüzeyde yapılan taramalarla elde edilen veriler ve alınan ölçülerle oluşturulan plan ve krokiler sonucunda kentin kabaca iç ve dış kale olarak iki bölüme ayrıldığı ancak sadece dış kaledeki bazı yapı kalıntılarının günümüze ulaşabildiği anlaşılmıştır. Bunlardan biri Hıristiyanlara ait tek nefli bir kilisenin diğeri ise Müslümanlara ait bir mescidin kalıntılarıdır. Üçüncü kalıntının uzandığı alan dikkate alındığında öncekinden daha büyük bir kilise olabileceği değerlendirilmiştir. Kentin merkezi kilisesi olduğu düşünülen kalıntı ile tek nefli batı kilisesinin mimari özellikleri göz önüne alındığında erken dönemlerden itibaren varlığını sürdürdükleri üzerinde durulmuştur. Mescit kalıntısının ise bölgeye hükmeden Bitlis Emirliği’ne bağlı güçler tarafından yakınındaki bir mescit ile Bitlis merkezindeki mescitleri andıran planlamasına istinaden 15. yüzyılda inşa edildiği vurgulanmıştır. Kentin uzandığı alanın büyüklüğü ve tarımsal faaliyet sonucunda ortaya çıkan kalıntılar, çok sayıda mimari eserin toprak altından çıkarılabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bitlis
• Çukur Ovası
• Yılankent
• Oskağak
• Bizans
• Sasani

Kaynakça

1. Aktüre, S. (2003). Anadolu’da Demir Çağı Kentleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Aktüre, S. (2004). Anadolu’da Bronz Çağı Kentleri (3.b.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
3. Akurgal, E. (2003). Anadolu Uygarlıkları (8.b.). İstanbul: Net Turistik Yayınlar.
4. Altunay, E. (1994). 1540 (H. 947) Tarihli Tahrir Defterine Göre Bitlis Sancağı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ondokuz Mayıs Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
5. Andreasyan, H.D. (1973). XIV. ve XV. Yüzyıl Türk Tarihine Ait Ufak Kronolojiler ve Kolofonlar. Tarih Enstitüsü Dergisi (3), 83 – 149.
6. Arık, R. (2016). Malazgirt ve Çevresi Yüzey Araştırması. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (1), 249 – 275.
7. Artsruni, T. (1985). History of The House of The Artsrunik’, (Robert W. Thomson, Çev.), Detroit: Wayne State University Press.
8. Asoghik. (1907). Armenische Geschichte, (Heinr. Gelzer & Aug. Burckhardt, Çev.), Leipzig.

9. Aytüre, S. ve Şen, K. (2021). Anadolu’nun 11. Yüzyılında Bizans ve Bitlis, (Korkmaz Şen, Ed.), Sanatın Yolculuğunda Bir Durak Eserleriyle Bitlis Kalesi içinde (s. 25-42). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
10. Bar Hebraeus, (1976). The Chronicle of Gregory Abu’l-Faraj (Vol. I). (Sir Ernest A. Wallis Budge, Çev.), Amsterdam: Apa-Philo Press.
11. Bedrosian, R. (1985). John Mamikonean’s History of Taron, Newyork. URL: https://www.attalus.org/armenian/jm1.htm (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
12. Buongiorno, P. (2021). The Roman Senate and Armenia (190 BC – AD 68). Electrum (28), 89 – 104.
13. Cassius, D. (1955). Roman History. (E. Capps vd., Ed.), Dio’s Roman History IX, (Earnest Cary, Çev.), Londra.
14. Çetintaş, Ö. (2018). Hüseyin Timur Kümbeti’nin Yazı ve Süsleme Özelliklerinin İncelenmesi. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Sempozyumu, 04-07 Ağustos 2018, Komrat, 128 – 133.
15. Çetintaş, Ö. (2020). Kurgan ve Çadır Mimarisinden Güroymak Karanday Ağa (Kalender Baba) Kümbetine. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (9/2), 217 – 224.
16. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (1163). Cevdet (C.), Dahiliye (DH.), 65-3220.
17. Demir, A. (2019). Ahlat Eyyubileri Tarihi. İstanbul: Nûbihar Yayınları.
18. Der Nersessian, S. (1977). L’Art Armenien. Paris: Arts et Metiers Graphiques.
19. El-Belazuri, Y. (2013). Fütuhu’l Büldân, Ülkelerin Fetihleri. (Mustafa Fayda, Çev.). İstanbul: Siyer Yayınları.
20. El-Münşi. (2019). Nuzhetu’n-Nazir ve Rahatu’l-Hatir. (Yusuf Baluken, Ed.). İstanbul: Nubihar Yayınları.
21. Eprigian, H.S. (1902). Pınaşkharhig Pararan (C. I). Venedik.
22. Evliya Çelebi (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (4/1). (Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
23. Eyice, S. (2002). Kale. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 24, s. 234 – 242). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kale (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
24. Gencer, F. (2019). Bitlis’in ve Muş’un Son Beyleri Alaaddin Paşazadeler. İstanbul: Libra Kitap.
25. Gencer, F. (2024). Muşlu Alaaddin Paşazadeler Hanedanının Meşruiyet Kaynakları Üzerine Bir Değerlendirme. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (64), 153 – 163.
26. Ghevond. (1856). Histoire Des Guerres et Des Conquetes Des Arabes en Armenie. (Garabed V. Chahnazarian, Çev.), Paris.
27. Grousset, R. (2006). Başlangıcından 1071’e Ermenilerin Tarihi. (Sosi Dolanoğlu, Çev.). İstanbul: Aras Yayıncılık.
28. Halife b. Hayyat. (2001). Tarihu Halife b. Hayyat, (Abdulhalik Bakır, Çev.), Ankara.
29. Hançer, E. (2016). Kilikya Ermeni Prensliği’nin İkinci Başkenti Anavarza. Adalya (XIX), 281 – 312.
30. Işık, S., Kadıoğlu, S. ve Yıldırır, M. (2012). Kuyud-ı Kadime Arşiv Kataloğu. Ankara: Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü.
31. İbn Şeddad. (2021). Katibinin Gözünden Sultan Selahaddin Eyyubi. (Aydın Usta, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
32. İbnü’l Esir. (1991a). İslam Tarihi El-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt II), (M. Beşir Eryarsoy, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
33. İbnü’l Esir. (1991b). İslam Tarihi El-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt III), (Ahmet Ağırakça, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
34. İbnü’l Esir. (1991c). İslam Tarihi El-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt IX), (Abdülkerim Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
35. İbnü’l Esir. (1991d). İslam Tarihi El-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt XII), (Abdülkerim Özaydın, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
36. İbnü’l Esir. (1991e). İslam Tarihi El-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt VIII), (Ahmet Ağırakça, Çev.). İstanbul: Bahar Yayınları.
37. İbnü’l Ezrak. (1990). Mervanî Kürtleri Tarihi (2.b.). (Mehmet Emin Bozarslan, Çev.). İstanbul: Koral Yayınları.
38. İbnu’l Ezreqê Farîqî. (2023). Tarîxa Meyafarqînê. (Emin Narozi, Çev.). İstanbul: Nubihar Yayınları.
39. Kafesoğlu, İ. (1949). Ahlat ve Çevresinde 1945 Yılında Yapılan Tarihî ve Arkeolojik Tetkik Seyahati Raporu. Tarih Dergisi (1/1), 167 – 200.
40. Keleş, E. (2018). Moğol İşgali Sırasında Van Gölü Havzası’na Gelen Türk-Moğol Boyları. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (3/1), 186 – 211.
41. Konyar, E. (2022). Urartu: Aşiretten Devlete. İstanbul: Homer Kitabevi.
42. Laurent, J. (1919). L’Armenie Entre Byzance et L’Islam. Paris: Bibliotheque des Ecoles Françaises.
43. Lehmann-Haupt, C.F. (1926). Armenien Einst Und Jetzt (Zweiter Band). (B. Behrs Verlag/Friedrich Feddersen, Ed.). Berlin und Leipzig.
44. Lynch, H.F.B. (1901). Armenia Travels and Studies (Vol. II). London: Longmans Green and Co.
45. Mamigonien, J. (1867). Continuation de l’Historie de Daron. (Victor Langlois, Ed.), Collection Des Historiens Anciens et Modernes de l’Armenie (Tome Premier) içinde (s. 357 – 382), (Jean-Raphael Emine, Çev.). Paris.
46. Mardin Kapı-1925. [Fotoğraf] URL: http://www.eskiturkiye.net/resimler/mardinkapi-diyarbakir-1925.jpg (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
47. Müverrih Vardan. (1937). Türk Fütuhatı Tarihi (889-1269). (Hrant D. Andreasyan, Çev.), Tarih Semineri Dergisi (1/2), 154 – 257.
48. Önkal, H. (2015). Anadolu Selçuklu Türbeleri (2.b.). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
49. Öztürker Demir, H.C. (2022). Bitlis’te Az Bilinen Bir Anıtsal Mimari Örneği: Yumurtatepe (Papşin) Kilisesi. TOJDAC (12/4), 1010 – 1025.
50. Öztürker Demir, H.C. (2023). Yeni Tespitler Işığında Bitlis’te Kiliseden Camiye Dönüştürülen İki Yapı Örneği: Kireçtaşı Köyü Cami ve Arıdağ Köyü Cami. Gaziantep University Journal of Social Sciences (22/3), 786-801.
51. Öztürker Demir, H.C. ve Tokat, M.E. (2024). Orta Çağ’dan Cumhuriyet Dönemine Kadar Bitlis İli 2022 Yılı Yüzey Araştırması Sonuçları. (Erol Evcin, Ed.), 39. Araştırma Sonuçları Toplantısı (Cilt 2, s. 285-301) içinde. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını.
52. Parla, C. (2005). Diyarbakır Surları ve Kent Tarihi. ODTÜ-Mimarlık Fakültesi Dergisi (22/1), 57 – 84.
53. Pektaş, K. (2006). Güroymak (Norşin) Yakınlarında Figürlü Bir Mescid. (Turgay Yazar, Ed.), Sanatta Anadolu Asya İlişkileri içinde (s. 389 – 402). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
54. Pektaş, K. ve Baş, G. (2002). Bitlis, Güroymak ve Tatvan’da 2000 Yılı Araştırmaları. (Koray Olşen vd., Ed.), 19. Araştırma Sonuçları Toplantısı (1. Cilt, s. 49 – 62) içinde. Ankara: Milli Kütüphane Basımevi.
55. Ripper, T. (2012). Diyarbekir Merwanileri. (Bahar Şahin Fırat, Çev.). İstanbul: Avesta Yayıncılık.
56. Salt Araştırma. TASUH3168001. [Fotoğraf]. URL: https://archives.saltresearch.org/bitstream/12345 6789/87668/1/TASUH3168001.jpg (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
57. Sanjian, A.K. (1969). Colophons of Armenian Manuscripts, 1301 – 1480. Massachusetts: Harvard University Press.
58. Sebeos. (1904). Histoire d’Heraclius par l’eveque Sebeos. (Frederic Macler, Ed.). Paris: Imprimerie Nationale.
59. Sevin, V. (2003). Anadolu Arkeolojisi (3.b.). İstanbul: Der Yayınları.
60. Sümer, F. (1986). Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar. Belleten (50/197), 447 – 494.
61. Sümer, F. (1988). Ağa. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt I, s. 451 – 452), İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/aga (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
62. Şen, K. (2018). Bı̇tlı̇s Ulu Camı̇ı̇ ve Bı̇tlı̇s Kalesı̇ne Aı̇t İkı̇ Önemlı̇ Kı̇tabe. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (5/10), 147 – 156.
63. Şeref Han. (1971). Şerefname Kürt Tarihi. (M. Emin Bozarslan, Çev.). İstanbul: Ant Yayınları.
64. Şerif, A. (1932). Ahlat Kitabeleri. İstanbul: Hamit Matbaası.
65. Ter-Ghewondyan, A. (1976). The Arab Emirates in Bagratid Armenia. (N.G. Garsoian, Çev.), Lisbon.
66. Thierry, J.M. (1989). Armenian Art. (Celestine Dars, Çev.), New York.
67. Thomson, R.W. (2016). Bitlis ve Ermeni Tarihleri. (Richard G. Hovannissian, Ed.), Tarihi Kentler ve Ermeniler – Bitlis ve Muş içinde (s. 109 – 122), (Zülal Kılıç, Çev.). İstanbul: Aras Yayıncılık.
68. Tihrani, E. (2014). Kitab-ı Diyarbekriyye. (Mürsel Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
69. Tok, E. (2021). A Strategic Point on The Eastern Roman Border: Adilcevaz Castle. Sanat Tarihi Dergisi (30/2), 1445 – 1463.
70. Tokat, M. E. (2024). 17. Yüzyılda Bitlis Kent Dokusu. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ege Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü.
71. Tuna, C. (2002). Kentten İmparatorluğa Anadolu’nun Eski Yerleşim Yerleri (Cilt II). İstanbul: İletişim Yayınları.
72. Tuncer, O.C. (1976). 13. Yüzyıla Ait Üç Kümbet. Sanat Tarihi Yıllığı (6), 89 – 124.
73. Tüysüz, C. (2017). Ani Kenti Ortaçağ Savunma Sistemlerinin Değerlendirilmesi. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum (6/18), 845 – 852.
74. Urfa Kapı-2019. (2019). [Fotoğraf]. URL: https://s3.cloud.ngn.com.tr/kitantik/images/2019-10-07/0z8kgltk1c6ypnk1txs.jpg (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
75. Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu. (2015). Özkavak Köyü Eski Yerleşim Alanı [Belge]. URL: https://korumakurullari.ktb.gov.tr/Eklenti/41869,1-bitlis-ili-guroymak-ilcesi-ozka vak-oskagak-koyu-eski-.pdf?0 (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
76. Yaşa, R. (1992). Bitlis’te Türk İskanı. Ankara: Ahlat Kültür Vakfı Yayınları.