Dating Hınıs Grand Mosque in Consideration of Documents

Öz

The Hınıs Great Mosque is located on the outskirts of Hınıs Fortress in Dere Quarter of Hınıs, Erzurum. An accidental discovery of a gravestone, which appears to belong to Ardurrahman Pasha, the son of Mirza Pasha, in Güroymak district of Bitlis necessitates the revaluation of the Hınıs Great Mosque. The mosque has been a prominent topic in numerous publications and is thought to be a Vakıf monument built in 1734 together with its Madrasa by the order of Aleaddin Bey, one the chiefs of Muş. However, examination on the gravestone and a related archive works have revealed that the mosque was actually built by Mirza Pasha, the son of Murat Pasha, who was assigned the task by the Ottoman Government. Also, archives reveal that Aleaddin Bey was not the chief of Muş in 1734 and Hınıs was under the control of Muş Chiefdom in early 1800. Furthermore, the mosque was built as a mescit at first and later converted into a mosque for worshippers who could not find a place for Friday prayers and Eids. The aim of this article is to clear up the sixty years of misinterpretation of the Great Mosque of Hınıs by correctly establishing the founder and the year it was built.

Anahtar Kelimeler

• Muş,Alaadin Bey,Mirza Pasha,Hınıs,Ottoman architecture

Belgeler Işığında Hınıs Ulu Camii’nin Tarihlendirilmesi

Öz

Hınıs Ulu Camii, Erzurum ili, Hınıs ilçesi, Eski Hınıs, Dere Mahallesi’nde, tarihî Hınıs Kale’sinin eteğinde yer almaktadır. Bitlis ili, Güroymak ilçesinde tesadüfen bulunan Mirza Paşa’nın oğlu Abdurrahman Paşa’ya ait mezar taşı üzerinde yer alan bilgilerin irdelenmesi sonucu Hınıs Ulu Camii’nin yeniden değerlendirilmesi gerektiği anlaşılmıştır. Hınıs Ulu Camii birçok bilimsel yayına konu olmuştur. Ancak şimdiye kadar bu caminin Muş beylerinden Alaaddin Bey tarafından 1734 yılında medreseyle birlikte inşa edildiği ve bir vakıf eseri olduğu belirtilmiştir. Arşiv belgeleri ışığında mezar taşında yer alan tarihi şahsiyetlerin önemi ortaya konmaya çalışılırken aslında bu caminin Osmanlı merkezî hükümeti tarafından atanan Murat Paşa Oğlu Mirza Paşa tarafından yaptırıldığı tespit edilmiştir. Ayrıca bu belgelerden Alaaddin Bey’in 1734 yılında Muş beyi olmadığı ve Hınıs’ın 1800’lü yılların başında Muş beyleri tarafından idare edildiği anlaşılmıştır. Arşiv belgelerinden bu caminin mescit olarak yapıldığı, cemaatin Cuma namazında, ramazan ve Kurban Bayramlarında namaz kılacak yer bulamaması ve başka bir ibadet mekânının olmaması nedeniyle sonradan camiye çevrildiği anlaşılmıştır. Bu makalede, yaklaşık altmış yıldır yanlış tarihlenen ve banisi yanlış bilinen Hınıs Ulu Camii’nin doğru bir şekilde tanıtılması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Muş,Alaadin Bey,Mirza Paşa,Hınıs,Osmanlı mimarisi

Kaynakça

1. BOA, Evkaf Evrakı Defter No: 14720: 9.
2. BOA, HAT, 1229/47949, 25.Ş.1242 (24 Mart 1827).
3. BOA, HAT, 1088/44264-G, 15.L.1243, (30 Nisan 1828).
4. BOA, HAT, 1229/47949-F, 17.Ş.1242 (16 Mart 1827).
5. BOA, HAT, 1500/27, (H-29-12-1222). (27 Şubat 1808).
6. BOA, HAT, 1531/36 (H.1228). (1813).
7. BOA, HAT, 187-9349, 4.Ş. 1151, (17 KASIM 1738).
8. BOA, HAT, 96/3885, 1218 (1804).

9. BOA, A. DVNS. NŞT. d. 16: 130.
10. Boran, Ali ve Kulağuz, Bülent Nuri (2000). “Doğu Anadolu Yerel Beylerinden Alaaddin Bey’in Yaptırdığı Camiler”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1: 53-75.
11. Yılmaz, Bilal (2009). Muş Vakıfları. Yüksek Lisans Tezi. Van: Van Yüzüncüyıl Üniversitesi.
12. Kulağuz, Bülent Nuri (1997). Muş ve Çevresindeki Türk Mimari Eserleri. Yüksek Lisans Tezi. Van: Van Yüzüncüyıl Üniversitesi.
13. Gündoğdu, Hamza vd. (2005). “Hınıs, Tekman ve Çevrelerindeki Kültür Varlıklarına İlişkin Bir Yüzey Araştırması”. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 15: 21-52.
14. Konyalı, İbrahim Hakkı (1960). Abideleri ve Kitabeleri İle Erzurum Tarihi, İstanbul: Erzurum Tarihini Araştırma ve Tanıtma Derneği Yayınları.
15. Şen, Korkmaz (2018). “Bitlis Ulu Camii ve Bitlis Kalesine ait İki Önemli Kitabe”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD),5/10: 147-156.
16. Ünal, Rahmi Hüseyin (1973). “Erzurum İli Dahilindeki İslami Devir Anıtları Üzerine Bir İnceleme”. Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, 6: 49-144.