OBSERVATIONS ON THE ALTERNATING BRICK AND STONE WALLS OF OTTOMAN MOSQUES FROM THE 14th AND 15th CENTURIES

Öz

This article examines the alternating brick and stone walls of Ottoman mosques from the 14th and 15th centuries. Different types of the alternating walls and closely related architectural features such as arches, friezes, drums for domes, and mortar beds are also investigated. The change and improvements in the alternating walls of Ottoman mosques for two centuries are analyzed, evaluated and interpreted. Besides that the origin of the alternating wall and the differences and similarities between Ottoman and Byzantine examples of alternating walls are discussed in order to reveal the features of the Ottoman alternating walls. Furthermore, the previous studies in this topic are explained and the results of this article are compared with those studies. It is been uncovered that the 2/1 system of perpendicular alternating brick and stone walls is evident in four of the 14th century Ottoman mosques, despite some of the earlier studies claiming that the system didn’t exist in the 14th century and suddenly appeared in the 15th century. It is also been claimed that the 4/1 system of perpendicular alternating brick and stone walls is disappeared  in the 15th century Ottoman mosques, however this study reveals it in  three mosques of that period. 

In addition to that the use of well-cut stone blocks and bricks on the alternating walls is recorded in nineteen of the 15th century Ottoman mosques; despite that some of the previous studies were found it in only two of the mosques from the 15th century. Thus the use of well-cut stone blocks had not become widespread suddenly in the 16th century but it went through a process of increasing from the 15th century.

Anahtar Kelimeler

• Early Ottoman Mosques,the alternating Wall,the alternatinf brick and stone wall,types of the alternating walls

XIV-XV. YÜZYILLARA AİT OSMANLI CAMİLERİNDE GÖRÜLEN TUĞLA-TAŞ ALMAŞIKLIĞI ÜZERİNE GÖZLEMLER

Öz

Bu çalışma, XIV-XV. yüzyıllara ait Osmanlı camilerinde görülen tuğla-taş almaşık duvarları incelemektedir. Almaşık duvar örgüsünün farklı uygulamaları ve bunlarla yakından ilişkili olan derz, kemer,  kasnak ve saçak özellikleri de ele alınmıştır. Yapılan değerlendirmede iki yüz yıllık zaman dilimi içinde meydana gelen değişim ve gelişimin analizi ve yorumlanması, tarihî süreç bağlamında yapılmıştır. Almaşık duvar uygulamalarının kökeni ve Bizans yapılarıyla ilişkisi üzerinde durularak Osmanlı camilerinde görülen almaşık duvarın, Bizans örnekleriyle benzer ve farklı yönleri tartışılarak karakteristik özellikleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Konuya eğilen diğer önemli çalışmalara değinilmiş ve ortaya çıkan sonuçlar karşılaştırılarak yorumlanmaya çalışılmıştır. Daha önceki yapılan bazı çalışmalara göre XIV. yüzyılda görülmediği ve XV. yüzyılda birden bire ortaya çıktığı belirtilen 2/1 düzende dikey tuğla-taş almaşıklığının, aslında XIV. yüzyıla ait dört yapıda bulunduğu anlaşılmıştır. Yine XV. yüzyıla ait yapılarda görülmediği belirtilen 4/1 dikey tuğla-taş almaşıklığın üç yapıda bulunduğu görülmüştür.

Daha önceki bazı çalışmalarda XV. yüzyıla ait sadece iki yapıda kesme taş-tuğla almaşıklığı görüldüğü tespit edilirken, bu çalışmanın sonucunda XV. yüzyıla ait on dokuz yapıda kesme taş-tuğla almaşıklığı tespit edilmiştir. Diğer bir deyişle, kesme taş malzeme kullanımı XVI. yüzyılda birden bire patlama yaparak ortaya çıkmamış, XV. yüzyılda belirli bir artış süreci takip etmiştir. 

Anahtar Kelimeler

• Erken Dönem Osmanlı Camileri,almaşık duvar,tuğla-taş almaşık duvar,almaşıklık duvar tipleri

Kaynakça

1. Acun, H. (1999), Manisa’da Türk Devri Yapıları, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
2. Aktuğ-Kolay, İ. (1999), Batı Anadolu 14. Yüzyıl Beylikler Mimarisinde Yapım Teknikleri, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
3. Ayverdi, E.H. (1966), Osmanlı Mimarisinin İlk Devri I, İstanbul: İst. Fetih Cemiyeti.
4. Ayverdi, E.H. (1972), Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri 806-855 (1403-1451), İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
5. Ayverdi, E.H. (1974), Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 855-886 (1453-1481), İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
6. Ayverdi, E.H. (1981), Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
7. Ayverdi, E.H. (1982), Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Bulgaristan, Yunanistan, Arnavutluk, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
8. Başgelen, N. (1993), Çağlar Boyunca Anadolu’da Duvar, İstanbul: Türk Ytong Sanayi.

9. Batur, A. (1970), Osmanlı Camilerinde Almaşık Duvar Üzerine, Anadolu Sanatı Araştırmaları II, İstanbul, 135-216.
10. Bayrakal, S. (2001), Edirne’deki Tek Kubbeli Camiler, Ankara: Kültür Bakanlığı.
11. Beşbaş, N. - Denizli, H., (1983) Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler III, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü.
12. Ersen, A. (1986), Erken Osmanlı Mimarisinde Cephe Biçim Düzenleri ve Bizans Etkilerinin Niteliği. İstanbul: İTÜ Mimarlık Fak.
13. Ersoy, B. (1989), Bergama Cami ve Mescitleri, Ankara: Kültür Bakanlığı.
14. Gabriel, A. (1958) Une Capitale Turque Brousse Bursa. Paris: E.de Boccard.
15. İbrahimgil, M.Z., Konuk, N. (2006), Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
16. İnalcık, H. - Quataert, D. (2000), Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi I: 1300-1600, İstanbul: Eren Yayıncılık.
17. Öz, T. (1962), İstanbul Camileri, İstanbul: Türk Tarih Kurumu.
18. Özer, M. (2006), Üsküp’te Türk Mimarisi, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
19. Sözen, M. - Tanyeli, U. (2003) Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitapevi.
20. Şener Y.S. (1993), XIV. Yüzyıl Bursa Yapılarında Erken Osmanlı Duvar Örgüsü. Ankara Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
21. Tunay, M.İ. (1983), Geç Bizans-Erken Osmanlı Duvar Teknikleri. VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), C. III, s.1691-1696.
22. Turan, Ö. - İbrahimgil, M. Z. (2004), Balkanlarda Türk Mimari Eserlerinden Örnekler, Ankara: TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu.
23. Yüksel, İ. A. (1983), Osmanlı Mimarisinde II. Bayezid, Yavuz Selim Devri, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
24. http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/kulturenvanteri/bedrettin-hafsa-sultan-camii
25. http://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/kulturenvanteri/yigit-kohne-camii