Sürdürülebilir Bir Gelecek İçin Atıkların Sanatsal Dönüşümü: Sıfır Atık ile Özgünbaskı

Öz

Çalışmanın Amacı: Sanayi Devrimi sonrasında artan üretim kapasitesi, kitlesel tüketim, kentleşme ve plastik kullanımının yol açtığı atık sorununa karşı, geri dönüştürülebilir ve yeniden kullanılabilir atıkların sanatsal amaçlarla değerlendirilme sürecini incelemek amaçlanmıştır. Araştırma, sıfır atık yaklaşımı kapsamında atık malzemelerin sanatsal üretimde kullanımının sürdürülebilirlik, eğitim ve toplumsal dönüşüm açısından potansiyelini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Yöntem: Yöntem olarak nitel araştırma yöntemlerinden eylem araştırması türünün özgürleştirici/geliştirici/eleştirel eylem araştırması deseni kullanılmıştır. Sıfır atık projesi kapsamında çöpe atılan eldivenler, PET şişeler ve meyve suyu kutuları gibi ambalaj atıkları baskı kalıbı olarak kullanılmıştır. Bu malzemelerle tek renk baskı çalışmaları üretilmiş ve atıkların sanatsal ifade aracı olarak değerlendirilme süreci uygulamalı olarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma, döngüsel ekonomi ve sanat temelli sürdürülebilirlik yaklaşımı çerçevesinde yürütülmüştür.

Bulgular: Proje sonucunda üretilen baskılar, ilk bakışta değersiz görünen atık malzemelerin estetik ve sanatsal bir değere dönüştürülebileceğini göstermiştir. Katılımcıların atıkları yalnızca fiziksel bir malzeme olarak değil, aynı zamanda öğrenme, yaratıcılık, ifade ve toplumsal farkındalık aracı olarak değerlendirdikleri gözlemlenmiştir. Çalışma, sanatın sürdürülebilirlik bilincinin geliştirilmesinde etkili bir araç olabileceğini ortaya koymuştur.

Sonuç: Atık malzemelerin sanatsal üretim süreçlerine dahil edilmesi, sürdürülebilir yaşam biçimlerinin desteklenmesine ve çevresel farkındalığın artırılmasına katkı sağlamaktadır. Bu yaklaşım, eğitim yoluyla sürdürülebilirlik bilincinin geliştirilmesini hedefleyen Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumludur. Modelin yaygınlaştırılması, eğitim politikalarında sanat temelli sürdürülebilirlik programlarına yer verilmesi ve yerel paydaşlarla iş birliği içinde ölçeklenebilir pilot projelerin desteklenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sanat
• Geri Dönüşüm
• Sürdürülebilirlik
• Sıfır Atık

Proje Numarası

24-ABP-062

The Artistic Conversion of Waste for a Sustainable Future: Printmaking with Zero Waste

Öz

The Purpose of the Study: This study aims to examine the process of utilizing recyclable and reusable waste materials for artistic purposes as a response to the waste problem caused by increased production capacity, mass consumption, urbanization, and the widespread use of plastics following the Industrial Revolution. Within the framework of the Zero Waste approach, the research seeks to reveal the potential of using waste materials in artistic production in terms of sustainability, education, and social transformation.

Method: The study employed an emancipatory/developmental/critical action research design, one of the qualitative research methods. As part of the Zero Waste project, discarded packaging materials such as gloves, PET bottles, and juice cartons were used as printmaking matrices. Monochromatic prints were produced using these materials, and the process of transforming waste into a medium of artistic expression was carried out through practical applications. The study was conducted within the framework of circular economy principles and an art-based sustainability approach.

Findings: The prints produced during the project demonstrated that waste materials, which are often perceived as worthless at first glance, can be transformed into objects of aesthetic and artistic value. It was observed that participants perceived waste not only as a physical material but also as a means of learning, creativity, self-expression, and raising social awareness. The findings indicate that art can serve as an effective tool for fostering sustainability awareness.

Conclusion: The incorporation of waste materials into artistic production processes contributes to the promotion of sustainable lifestyles and the enhancement of environmental awareness. This approach is consistent with the United Nations Sustainable Development Goals, which emphasize the development of sustainability awareness through education. To achieve a more tangible contribution to these goals, it is recommended that this model be expanded, that art-based sustainability programs be integrated into educational policies, and that scalable pilot projects be supported through collaboration with local stakeholders.

Anahtar Kelimeler

• Art
• Recycling
• Sustainability
• Zero Waste

Proje Numarası

24-ABP-062

Kaynakça

1. AZAMET, A,. & Karahan, Ç. İ. (2019). 21. Yüzyılda biyosanat [In the 21st century bioart]. İdil, 63, 1455-1462. doi.org/10.7816/idil-08-63-05
2. BAHAR, T. (2019). Güzel sanatlar eğitimi bölümlerinde uygulanan geleneksel yüksek baskıresim tekniklerine alternatif olabilecek teknik önerileri [Technical recommendations that might be an alternative to traditional relief printing techniques applied in fine arts education departments]. İnönü Üniversitesi Kültür Ve Sanat Dergisi. 5 (1), 1-17. doi.org/10.22252/ijca.562369
3. BAKIR, U & ÇELİK, M. (2013). Tüketim toplumuna eleştirel bir yaklaşım: kültür bozumu ve yıkıcı reklamlar [A critical approach to society of consumption: culture jam and subvertising]. Selçuk İletişim Dergisi, 7 (4), 46-63.
4. ÇINAR, S. (2019). Ekolojik sanat projeleri’nde okyanus atıklarının sanatsal nesnelere dönüşümü [Artistic object conversion of ocean wastes in ecological art projects]. Uluslararası Disiplinlerarası Ve Kültürlerarası Sanat, 4 (9), 203-215.
5. DAL, N. E. (2017). Tüketim toplumu ve tüketim toplumuna yöneltilen eleştiriler üzerine bir tartışma, Sanat Tasarım ve Mimarlık Araştırmaları Dergisi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimle Enstitüsü, 9 (19), 1-21.
6. GÜLÜM, B. & DİLMAÇ, O. (2016). Kamusal alanda atık malzemelerle yapılan sanatsal çalışmaların sürdürülebilir kent hayatına katkıları [Contribution of artistic works using waste materials to create sustainable urban life in public spaces]. Sanat ve Tasarım Dergisi, 18, 77-95.
7. HODGE, S. (2022). Modern Sanatın Kısa Öyküsü. Deniz Öztok (Çev.). İstanbul: Hepkitap.
8. KOCALAN, M., & TUNÇ, M. (2024). Gölge sanatında atık nesne kullanımı: Sue Webster ve Tim Noble’ın saklı imgeleri [Use of waste objects in shadow art: hidden images of Sue Webster and Tim Noble]. Art-E Sanat Dergisi, 16 (32), 827-846.

9. MISIR, A., & ARIKAN, O. (2022). Avrupa Birliği (AB) ile Türkiye’de döngüsel ekonomi ve sıfır atık yönetimi [Circular economy and zero waste management in European Union (EU) and Türkiye]. İTÜ Dergisi-e, 1 (1), 69-78.
10. ÖZESKICI, E. (2022). Biyo ve ekolojik sanat bağlamında yedinci kıta [The seventh continent in the context of bio and ecological art]. ARTS: Artuklu Sanat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 9, 59-74.
11. SAĞLAM, F., & ENGINOĞLU, T. (2016). Atık nesnelerin sanat eğitiminde kullanılması [The use of waste objects in art education]. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 07 (14), 45-58.
12. TAN, Y. (2022). Doğanın sanata yansımaları ve ekolojik sanat. İnsanat: Sanat Tasarım ve Mimarlık Araştırmaları Dergisi. 2(2), 21-41.
13. TAŞTAN, R, T. (2021). Robert Rauschenberg’in kombine serisi’nde (1954-1964) buluntu nesnelerin dönüşümü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1), 728-753.
14. TOSUN, D., & MAMUR, N. (2025). Özgün baskı atölye eğitiminde sürdürülebilir odaklı yaratıcılığın geliştirilmesi: bir eylem araştırması [Fostering sustainability-focused creativity in printmaking studio: an action research]. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21 (1), 85-108.
15. TUNÇ, M. (2022). Sanat eğitiminde asamblaj tekniğiyle sıfır atık projesini eğitim öğretime uyarlama. (Unpublished Ph.D. Disseratation). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. İstanbul.
16. URL-1. Sıfır atık iyi uygulama örnekleri. 30 nisan 2025 tarihinde https://sifiratik.comu.edu.tr/tr/sayfa/iyi-uygulama-ornekleri-r7.html adresinden alınmıştır.
17. URL-2. United nations in Türkiye. sustainable development goal 4: quality education | united nations in ... https://turkiye.un.org/en/sdgs/4
18. URL-3. Unesco uk. arts for transformative education. https://unesco.org.uk/site/assets/files/13333/arts_for_transformative_education_-_a_guide_for_teachers_from_the_unesco_associated_schools_network_2024.pdf
19. URL-4. United nations. the global goals goal 12: responsible consumption and production - the global goals https://globalgoals.org/goals/12-responsible-consumption-and-production/
20. URL-5. UNEP - Un environment programme. goal 12: responsible consumption and production. https://www.unep.org/topics/sustainable-development-go
21. URL-6. https://sifiratik.gov.tr/ (Erişim tarihi: 3.05.2025)
22. URL-7. https://www.meisterdrucke.com.tr/fine-art-baski/Kurt-Schwitters/694632/%C4%B0simsiz-%28Merzbild-Rossfett%29.html
23. URL-8. https://www.rauschenbergfoundation.org/art/artwork/retroactive-ii
24. YAZGÜNOĞLU, K. C. (2021). İnsan çağında çevresel estetik: güzelin ve çirkinin ötesinde “doğasonrası” ekolojiler. Doğu Batı Düşünce Dergisi, 83.
25. YILDIRIM, A. & ŞIMŞEK, H. (2006). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (6. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
26. YILMAZ, S. (2012). 1950 sonrası sanat akımlarının gelişiminde Robert Rauschenberg'in etkileri. Sanat ve Tasarım Dergisi. 1(10), 113-127.