FROM ECONOMİC THOUGHT TO ADMİNİSTRATİVE STRUCTURE: THE THEORETİCAL FOUNDATİONS OF REGULATİON AND THE U.S. EXPERİENCE

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 109 - 168, 30.12.2025

Turan Atlı

https://izlik.org/JA85UZ99WB

Öz

The concept of regulation has settled at the center of modern administrative law with the evolution of the state’s role from “operatör” to “regulator”. Proceeding from the perspective of economic history ranging from Mercantilism to Neoliberalism, this study examines the theoretical foundations of regulation and its institutional development, particularly within the legal system of the United States (US). Independent Administrative Authorities, characterized as the “fourth branch” in the US, hold a controversial position regarding the separation of powers due to their hybrid structures combining legislative, executive, and judicial powers. The article addresses the constitutional legitimacy of these institutions, the “headless fourth branch” debates, and changing judicial review standards in light of the recent Loper Bright decision. Consequently, by analyzing the sovereignty gap in technical areas such as cyberspace, the necessity of a balance between technical expertise and democratic accountability is emphasized.

Anahtar Kelimeler

Regulation , Free Market , Independent Administrative Authorities , American Law , Fourth Branch.

İktisadi Düşünceden İdari Yapılanmaya: Regülasyonun Teorik Temelleri ve ABD Örneği

https://izlik.org/JA85UZ99WB

Öz

Regülasyon kavramı, devletin ekonomideki rolünün “işletmeci”den “düzenleyici”ye evrilmesiyle modern idare hukukunun merkezine yerleşmiştir. Bu çalışma, Merkantilizmden Neoliberalizme uzanan iktisadi düşünce tarihi perspektifinden yola çıkarak, regülasyonun teorik temellerini ve özellikle Amerika Birleşik Devletleri (ABD) hukukundaki kurumsal gelişimini incelemektedir. ABD’de “dördüncü güç” olarak nitelendirilen Bağımsız İdari Otoriteler, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini bünyesinde toplayan hibrit yapılarıyla kuvvetler ayrılığı ilkesi açısından tartışmalı bir konuma sahiptir. Makalede, bu kurumların anayasal meşruiyet sorunu, “başsız dördüncü erk” tartışmaları ve Loper Bright kararı ile değişen yargısal denetim standartları ele alınmaktadır. Sonuç olarak, siber uzay gibi teknik alanların düzenlenmesinde ortaya çıkan egemenlik boşluğu ve bürokratik vesayet riski analiz edilerek, teknik uzmanlık ile demokratik hesap verebilirlik arasındaki dengenin gerekliliği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Regülasyon , Serbest Piyasa , Bağımsız İdari Otoriteler , Amerikan Hukuku , Dördüncü Güç.

Etik Beyan

Etik Beyan (Yapay Zekâ Kullanımı) Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde, metnin dilbilgisi, imla ve anlatım bütünlüğünün iyileştirilmesi amacıyla yapay zekâ tabanlı dil destek araçlarından sınırlı ölçüde yararlanılmıştır. Söz konusu araçlar, yalnızca ifade netliğinin artırılması ve dilsel düzeltmelerle sınırlı biçimde kullanılmış; çalışmanın bilimsel içeriği, argümantasyonu, kavramsal çerçevesi ve sonuçları tamamen yazara ait olup herhangi bir yapay zekâ sistemi tarafından üretilmemiştir. Yapay zekâ kullanımı, akademik dürüstlük ve yayın etiği ilkeleri gözetilerek gerçekleştirilmiştir.

Kaynakça

• ADLER, Matthew D., “Düzenleyici Kuram”, çev. Ezgi Yıldırım, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: LXIX, 2011, s. 121-140.
• AKALIN, Alper, “Liberal İktisat ve Krizler, Her Seferinde Haklı Çıkan Paradigma”, Eskiyeni Dergisi, Sayı: 15, 2009, s. 60-71.
• AKDENİZ, Demet, “Türkiye’de Hukuki ve İdari Açıdan Düzenleyici ve Denetleyici Kurumların Bağımsızlığına İlişkin Değerlendirme”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 57, Temmuz 2018, s. 14.
• AKILLIOĞLU, Tekin, “Rekabet Politikası ve Özelleştirme Sempozyumu Konuşmaları”, Ankara, Rekabet Kurumu Yayınları, 1999.
• AKINCI, Müslüm, “Ekonomik Kamu Düzeni ve Rekabet Kurumu”, Rekabet Dergisi, Sayı: 5, Ocak-Şubat-Mart 2001, s. 2-16.
• AKMAN, Şefik Taylan, Hukuk ve Politika İlişkisi, İmge Kitabevi, 1. Baskı, Ankara, Mayıs 2016.
• AKMAN, Şefik Taylan, “Hukuk Politika İlişkisi Bağlamında Eleştirel Hukuk Çalışmaları Hareketi”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 61, Sayı: 4, 2012, s. 1271-1306.
• AKTAN, Coşkun Can, “Anayasal İktisat ve Vergilemede Hukuki Güvenlik İlkesi”, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 2, 2017, s. 101-116.
• AKTAN, Coşkun Can, “Kamusal Regülasyon Kavramı ve Türleri”, http://www.canaktan.org/ekonomi/regulasyon/kavram.htm (Erişim Tarihi: 12.12.2019).
• ARMACK, Alfred Müller, “Sosyal Piyasa Ekonomisi”, https://docplayer.biz.tr/3844960-Sosyal-piyasa-ekonomisi.html.
• ARSLAN, Rıza, “Sosyal Piyasa Ekonomisi 2008-2009 Ekonomik Mali Krizini Önleyebilir Miydi?”, Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 13, 2010, s. 15-26.
• ATAKAN, Arda, “Kamu Düzeni Kavramı”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 1-2, 2007, s. 59-136.
• ATAY, E. Ethem, “Bağımsız İdari Otoriteler ve Türkiye Uygulaması”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: X, Sayı: 1-2, 2006, s. 259-293.
• AYBAY, Rona, Genel Kamu Hukuku, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, Ekim 2017.
• BAYRAKTAR, Cahide, “Keynes ve Refah Devleti”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 10, Sayı: 2, 2012, s. 247-261.
• BERKARDA, Kemal, “Amerika’da İdare Hukuku Var Mı?”, İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 1, 2000, s. 87-107.
• BOCUTOĞLU, Ersan, İktisadi Düşünceler Tarihi, Murathan Yayınevi, 2. Baskı, Eylül 2012.
• BREGER, Marshall J. ve EDLES, Gary J., “Established by Practice: The Theory and Operation of Independent Federal Agencies”, Administrative Law Review, Cilt: 52, Sayı: 4, 2000, s. 1111-1294.
• BRUFF, Harold H., “On the Constitutional Status of the Administrative Agencies”, The American University Law Review, Cilt: 36, 1987, s. 491-517.
• CHALK, Alfred, “Tabii Hukuk ve İngiltere’deki İktisadi Bireyciliğin Yükselişi”, İktisadi Araştırmalar Dergisi.
• CHESTER, T.E., “Batı Almanya- Bir Sosyal Piyasa Ekonomisi”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 29, Sayı: 1, 1972, s. 343-353.
• CLEARY GOTTLIEB, “After Chevron: What the Supreme Court’s Loper Bright Decision Changed, and What It Didn’t”, 11 Temmuz 2024. https://www.clearygottlieb.com/news-and-insights/publication-listing/after-chevron-what-the-supreme-courts-loper-bright-decision-changed-and-what-it-didnt
• CONICK, Hal, “With Chevron Deference Ended, What Happens Next?”, University of Chicago Law School, 24 Haziran 2025. https://www.law.uchicago.edu/news/chevron-deference-ended-what-happens-next
• COOK, Brian J., The Fourth Branch: Reconstructing the Administrative State for the Commercial Republic, University Press of Kansas, 2021.
• DAVIS WRIGHT TREMAINE, “6th Circuit Invalidates FCC’s 2024 Network Neutrality Order”, 01 Eylül 2025. https://www.dwt.com/blogs/broadband-advisor/2025/01/6th-circuit-fcc-net-neutrality-order
• DOĞAN, İlyas, Sivil Toplum Anlayışı ve Siyasal Sistemler, Astana Yayınları, 4. Baskı, Ankara, 2015.
• EGELİ, Haluk ve AY, Hakan, “Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar ve Ülke Uygulamaları”, Prof. Dr. Fevzi Devrim’e Armağan.
• EROL, Murat, “Doğal Tekellerin Düzenlenmesi ve Telekomünikasyon Sektöründe Düzenleyici Kurum”, DPT Uzmanlık Tezi, DPT Yayınları: 2680, Ekim 2003.
• FEDERAL TRADE COMMISSION (FTC), “FTC Policy Statement on Unfairness”, 24 Haziran 2014. https://www.ftc.gov/legal-library/browse/ftc-policy-statement-unfairness
• GARVIN, J.L., “Capitalism”, Encyclopaedia Britannica, 1929.
• GÖZLER, Kemal, Hukukun Temel Kavramları, Ekin Yayınları, 15. Baskı, Bursa, Ağustos 2017.
• GÖZLER, Kemal, Türk Anayasa Hukuku, Ekin Yayınları, 22. Baskı, Eylül 2018.
• GÜNDAY, Metin, İdare Hukuku, İmaj Yayınları, 10. Baskı, Ankara, 2011.
• GÜRAN, Sait, “ABD’nde Ekonomik Hayatın Düzenlenmesi”, İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi, Cilt: 6, Sayı: 1-3, 1985, s. 129-140.
• GÜRPINAR, Bünyamin, “Hukuk ve Ekonominin Ortak Temelleri ‘Hukuk ve Ekonomi’ Akımı”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 20, Nisan 2008.
• HEYWOOD, Andrew, Siyaset Teorisine Giriş, Küre Yayınları, 6. Baskı, İstanbul, Ekim 2014.
• HEYWOOD, Andrew, Siyasetin ve Uluslararası İlişkilerin Temel Kavramları, BB101 Yayınları, 3. Baskı, Mart 2016.
• KABOĞLU, İ. Özden, Kolektif Özgürlükler, DÜHF Yayınları, Diyarbakır, Nisan 1989.
• KARATANİ, Kojin, Dünya Tarihinin Yapısı, Metis Yayınları, 1. Baskı, 2017.
• KÜÇÜKKALAY, Abdullah Mesud, İktisadi Düşünce Tarihi, Beta Yayınları, 3. Baskı, İstanbul, 2011.
• LII / LEGAL INFORMATION INSTITUTE, “Chevron Deference” (Erişim Tarihi: 16 Aralık 2025). https://www.law.cornell.edu/wex/chevron_deference
• LOCKHART, Francesca ve LOCKHART, Karl, “Harmonizing Cybersecurity Incident Disclosure After Loper Bright”, Lawfare, 26 Kasım 2024. https://www.lawfaremedia.org/article/harmonizing-cybersecurity-incident-disclosure-after-loper-bright
• Loper Bright Enterprises v. Raimondo, 144 S. Ct. 2244 (2024).
• McCUTCHEN, Cooper J., “Mistakes, Precedent, and the Rise of the Administrative State: Toward a Constitutional Theory of the Second Best”, Cornell Law Review, Cilt: 80, Sayı: 1, 1994, s. 1-42.
• MÜLLER, Felix, “Hukukun Ekonomik Analizi”, Küresel Bakış, Cilt: 1, Sayı: 3, s. 5.
• NİŞANYAN, Sevan, Sözlerin Soyağacı, Everest Yayınları, 6. Baskı, 2012.
• “No More Deference: Sixth Circuit Relies on Loper Bright to Strike Down Net Neutrality Rules”, Legislation (Erişim Tarihi: 15 Aralık 2025). https://www.congress.gov/crs-product/LSB11264
• OĞUZ, Fuat, “Hukukun Ekonomik Analizi: Genel Bir Değerlendirme”, Piyasa Dergisi, Sayı: 2, 2002, s. 3-23.
• ÖZBUDUN, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, Yetkin Yayınları, 15. Baskı, Ankara, 2014.
• ÖZDURAK, Tufan Samet, İktisadi Düşünce Okulları, XII Levha Yayınları, 2. Baskı, Ekim 2014.
• ÖZKAN, Ahmet Fatih, “Ekonomik Kamu Düzeni ve Ekonomik Kolluk Faaliyeti”, Ankara Barosu Dergisi, Yıl: 67, Sayı: 4, Güz 2009, s. 75-94.
• ÖZKAN, Sezal Çınar, “Hukukun Ekonomik Analizi ve Nesnellik”, Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 1, 2013, s. 85-98.
• PERÇİN, Önder, “Bağımsız İdari Otoriteler”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 1, 2011.
• SAUL EWING LLP, “Federal Court Ends Net Neutrality for Broadband Providers”, 27 Ocak 2025. https://www.saul.com/insights/article/federal-court-ends-net-neutrality-broadband-providers
• SEC.gov, “Cybersecurity Disclosure”, 14 Aralık 2023. https://www.sec.gov/newsroom/speeches-statements/gerding-cybersecurity-disclosure-20231214
• SEC.gov, “SEC Adopts Rules on Cybersecurity Risk Management, Strategy, Governance, and Incident Disclosure by Public Companies”, 26 Temmuz 2023. https://www.sec.gov/newsroom/press-releases/2023-139
• SEVER, D. Çiğdem, “Türkiye’de Düzenleyici Kurumların Yapısı, İşlevi ve Dönüşümü”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 64, Sayı: 1, 2015, s. 195-236.
• SHAPIRO, Sidney ve LEVY, Richard, “Heightened Scrutiny of the Fourth Branch: Separation of Powers and the Requirement of Adequate Reasons for Agency Decisions”, Duke Law Journal, Cilt: 36, Sayı: 3, 1987, s. 387-455.
• SOBACI, M. Zahid, “Türk İdari Teşkilatındaki ‘Adalar’: Bağımsız İdari Otoriteler”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 55, Sayı: 2, 2006, s. 157-180.
• STRAUSS, Peter L., “The Place of Agencies in Government: Separation of Powers and the Fourth Branch”, Columbia Law Review, Cilt: 84, Ocak 1984, s. 573-669.
• ŞAHİN, Cenk, Amerikan Federal İdare Hukukunda “Regülasyon” (Ve Türk İdare Hukukuna Yansımaları), Onikilevha Yayıncılık, 1. Baskı, İstanbul, Ekim 2010.
• ŞANLISOY, Selim ve ÖZCAN, Abdulvahap, “Türkiye’de Bağımsız Düzenleyici Kurumların Bağımsızlığı”, ESİAD Siyasa, Yıl: 2, Sayı: 3-4, 2006, s. 99-132.
• SARISOY, Sinan, “Düzenleyici Devlet ve Regülasyon Uygulamalarının Etkinliği Üzerine Tartışmalar”, Maliye Dergisi, Sayı: 159, Temmuz-Aralık 2010.
• TALAT ASLAN, Nagehan, “Yönetimin Yeni Yapı Taşları Bağımsız İdari Otoriteler: Yavru Leviathanlara Doğru”, Sosyal Siyaset Konferansları, Sayı: 59, 2010/2.
• TAN, Turgut, “Anayasal Ekonomik Düzen”, Anayasa Yargısı Dergisi, Cilt: 7, 1990, s. 159-178.
• TAN, Turgut, “Bağımsız İdari Otoriteler veya Düzenleyici Kurullar”, Amme İdaresi Dergisi, Cilt: 35, Sayı: 2, Haziran 2002, s. 11-37.
• TAN, Turgut, Ekonomik Kamu Hukuku Dersleri, Turhan Kitabevi, 2. Baskı, Ankara, 2015.
• TEKİNSOY, Ayhan, “Bağımsız İdari Otoriteler ve Regülasyon Anlayışı- Tartışmalar, Sorunlar”, Ankara Barosu Dergisi, Yıl: 65, Sayı: 2, Bahar 2007, s. 119-134.
• TIGAR, Michael E. ve LEVY, Madeleine R., Kapitalizmin Yükselişi ve Hukuk, Epos Yayınları, 1. Baskı, Ankara, 2016.
• TOPUZKANAMIŞ, Engin, “Max Weber’de Ekonomi, Hukuk ve Rasyonalite”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 2, 2012, s. 253-274.
• ULUSOY, Ali, Bağımsız İdari Otoriteler, Turhan Kitabevi, 1. Baskı, Ankara, 2003.
• ULUSOY, Ali, “Bağımsız İdari Kurumlar”, Danıştay Dergisi, Sayı: 100, Ankara, 1999.
• UZUN, Turgay, “Kamu Tercihi ve Anayasal İktisat Kuramı Üzerine Bir Değerlendirme”, Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi, Sayı: 23, 2009, s. 223-246.
• VELJANOVSKI, Cento, Hukuk ve Ekonomi, Liberte Yayınları, 1. Baskı, Temmuz 2016.
• VERKUIL, Paul R., “The Purposes and Limits of Independent Agencies”, Duke Law Journal, Cilt: 37, Sayı: 2, 1988, s. 257-79.
• WALLACE, Tracey, “What Is CPRA? California Privacy Rights Act: Basics and Overview”, The Future of Commerce, 27 Mayıs 2021. https://www.the-future-of-commerce.com/2021/05/27/what-is-cpra-california-privacy-rights-act-basics-overview/
• WIKIPEDIA, “Net neutrality in the United States”, 10 Kasım 2025. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Net_neutrality_in_the_United_States
• WTW, “New SEC Rule Requires Public Companies to Disclose Cybersecurity Breaches within 4 Days”, 07 Ağustos 2023. https://www.wtwco.com/en-us/insights/2023/08/new-sec-rule-requires-public-companies-to-disclose-cybersecurity-breaches-within-4-days
• YAŞAR, Hasan Nuri ve CABIOĞLU GÜLER, S. Sena, “Düzenleyici ve Denetleyici Kurumların Yetkileri Kapsamında Kamu Gücü İlişkisi”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: XX, Sayı: 4, 2006, s. 71.