İsmail Gaspıralı’nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi

Yıl 2025, Sayı: 63, 309 - 342, 30.06.2025

Şengül Büyükboyacı

https://doi.org/10.35237/suitder.1625039

Öz

Bu makalenin amacı, İsmail Gaspıralı’nın öncülüğünde Türkistan’da başlatılan Usûl-i Cedid hareketini inceleyerek, bu hareketin eğitim alanında modernleşme çabalarına nasıl yön verdiğini ortaya koymaktır. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında, Çarlık Rusya’sının Türk topluluklarına uyguladığı kültürel ve siyasi baskılara karşı bir direnç olarak ortaya çıkan bu yenilik hareketinin, eğitimdeki etkileri ve Gaspıralı'nın katkıları değerlendirilerek, dönemin sosyal ve kültürel dönüşümüne olan katkıları analiz edilecektir. 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında, Çarlık Rusya’sındaki Türk toplulukları arasında “Usûl-i Cedid” olarak bilinen eğitim-öğretim ve dini yenilenme hareketleri ortaya çıkmıştır. Bu yenilik girişimleri, 1800’lerin ortalarında başlatılan Panslavizm politikalarının etkisiyle ivme kazanmıştır. Ruslaştırma ve Ortodokslaştırma gibi zorlayıcı uygulamalara maruz kalan Türkler, kimliklerini koruma kaygısıyla millî değerlere yönelme arayışına girmişlerdir. 20. yüzyılın başlarında bu arayış, eğitim ve din alanlarının ötesine geçerek sosyal ve kültürel alanda da yenilikleri beraberinde getirmiştir.
Ceditçilik hareketi, özellikle eğitim alanında İsmail Gaspıralı Bey’in öncülüğünde başlamış ve onun geliştirdiği yöntemler ve uygulamalarla anılmıştır. Doğu ve Batı kültürel değerlerine aşina olan Gaspıralı, Rusya’daki Müslüman Türklerin uyanışını sağlamak amacıyla yerli bir anlayışla eğitim ve kültür alanında önemli bir hamle başlatmıştır. “Dilde, fikirde, işte birlik” ilkesiyle şekillenen bu hareket, günümüze dek etkisini sürdüren ve geçerliliğini koruyan önemli bir vizyon sunmuştur. Bu dönemde Usûl-i Cedidin ilk uygulayıcısı olan İsmail Gaspıralı’nın çıkardığı “Tercüman” gazetesi, bu düşüncenin sözcülüğünü yapmıştır.
Anahtar Kelimeler: Türkistan, Eğitim, Modernleşme, Usul-i Cedid, İsmail Gaspıralı, Tercüman Gazetesi.

Anahtar Kelimeler

Türkistan , Eğitim , Modernleşme , Usul-i Cedid , İsmail Gaspralı , Tercüman Gazetesi

Efforts To Modernize Education İn Turkestan Under The Leadership Of İsmail Gaspıralı: The Usûl-İ Cedid Movement

Öz

This article aims to examine the Usûl-i Cedid movement initiated under the leadership of İsmail Gaspıralı in Turkestan, highlighting how this movement directed modernization efforts in the field of education. Emerging as a form of resistance against the cultural and political pressures applied by Tsarist Russia on Turkish communities in the late 19th and early 20th centuries, this renewal movement's impact on education and Gaspıralı's contributions are evaluated to analyze its role in the social and cultural transformation of the period.
During the late 19th and early 20th centuries, the educational and religious reform movement known as “Usûl-i Cedid” emerged among Turkish communities within Tsarist Russia. These initiatives gained momentum particularly due to Panslavist policies introduced in the mid-1800s. Facing forced Russification and Orthodox Christianization policies, Turks sought to protect their identities by turning toward national values. By the early 20th century, this quest extended beyond education and religion, bringing about innovations in social and cultural spheres as well.
The Cedit movement, primarily in the field of education, began under the leadership of İsmail Gaspıralı and became associated with his methods and practices. Well-acquainted with the cultural values of both East and West, Gaspıralı initiated a significant educational and cultural movement grounded in a local perspective to awaken the Muslim Turks in Russia. With the principle of “Unity in Language, Thought, and Action,” this movement offered a vision that remains impactful and relevant to this day. During this period, the newspaper Tercüman, published by İsmail Gaspıralı as the first practitioner of Usûl-i Cedid, served as the spokesperson for these ideas.
Keywords: Turkestan, Education, Modernization, Usûl-i Cedid, İsmail Gaspıralı, Tercüman Newspaper.

Anahtar Kelimeler

Turkestan , Education , Modernization , Usul-i Cedid , İsmail Gaspıralı , Tercüman Newspaper

Kaynakça

• Allworth, E. (1994). The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present, A Cultural History. Hoover Institution Press.
• Aydın, M. (2002). Osmanlı ve Rusya'da Türk Dünyası Üzerinde Asimilasyon Politikaları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Battal-Taymas, A. (1966). Kazan Türkleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Baykara, T. (2011). Türk Dünyasında Eğitim ve Usûl-i Cedid Hareketi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Çetin, İ. (2014). “Gaspıralı’nın Eğitimde Yenileşme Çabaları ve Türk Dünyasına Etkileri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(1), 45-67.
• Demirci, A. (2016). Türk Dünyasında Birlik ve Gaspıralı’nın Etkisi. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Erdoğan, F. (2010). Çarlık Rusyasında Türklerin Sosyo-Kültürel Yapısı. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Frank, A. J. (1998). Islamic Transformation and Turkic Modernism in Central Asia: A Critical Reevaluation. Routledge.
• Gaspıralı, İ. (1883, Ağustos 25). Mektep hocası. Tercüman, sy. 14.
• Gaspıralı, İ. (1883, Kasım 18). Maarif meselesi. Tercüman, sy. 23.
• Gaspıralı, İ. (1884, Şubat 8). Şefkathane. Tercüman.
• V. (1884, Nisan 27). Tiflis’ten mektup. Tercüman, sy. 16.
• [İmzasız]. (1884, Nisan 17). Dostlara cevap. Tercüman. sy. 14.
• Gaspıralı, İ. (1884, Eylül 23). Bize ne gerek? Tercüman. sy. 17
• Gaspıralı, İ. (1885). Medreselerde yenilik zorunluluğu. Tercüman.
• Gaspıralı, İ. (1886). “Dilimiz Üzerine”. Tercüman Gazetesi.
• Gaspıralı, İ. (1886, Mayıs 16). Tiflis’ten aldığımız bir habere göre… Tercüman.
• Gaspıralı, İ. (1886, Şubat 21). Efkâr-ı umumî. Tercüman.
• Gaspıralı, İ. (1889). Tedris meselesi. Tercüman. sy. 31.
• Gaspıralı, İ. (1890, Aralık 7). Kafkasya Cemiyet-i Hayriyesi. Tercüman, sy. 44.
• Gaspıralı, İ. (1897, Eylül 9). Hem var hem yok; nedir o? Tercüman.
• Gaspıralı, İ. (1899, Mart 14). Güzel haberler. Tercüman, sy. 10.
• Gaspıralı, İ. (1890). “Yeni Usûl Okulları Hakkında”. Tercüman Gazetesi.
• Gaspıralı, İ. (1910, Aralık 17). Vücud bulmuş hayaller. Tercüman.
• Gaspıralı, İ. (1911, Kasım 11). Umumî program yaki yeni ve büyük mesele. Tercüman. sy. 46.
• Gaspıralı, İ. (1911, Ekim 7). Muallimlere mektup. Tercüman. sy. 41.
• Gaspıralı, İ. (1914, Ocak 21). Gayr-i Ruslar – Çet halklar. Tercüman. sy. 16.
• Gasprinski, İ. (1894). Mekteb ve Usul-i Cedid nedir. Tercüman Gazetesi Basımevi.
• Gasprinski, İ. B. (1898). Rehber-i muallimin yaki muallimlere yoldaş. Tercüman Gazetesi Basımevi.
• Gökalp, Z. (2018). Doğu ve Batı Arasında Bir Aydın: Gaspıralı İsmail. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Gündoğdu, T. (2005). “Gaspıralı’nın Hayatı ve Düşünce Yapısı”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(3), 123-138.
• Johnson, R. (2009). The Muslims of Central Asia: Expressions of Identity and Change. Duke University Press.
• Kara, H. (2010). “Gaspıralı’nın “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” İlkesi ve Türk Dünyası Üzerindeki Etkisi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 28(2), 75-92.
• Khalid, A. (1998). The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. University of California Press.
• Kırımlı, H. (1996). Kırım Tatarlarında millî kimlik ve millî hareketler. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kocaoğlu, M. (2016). İsmail Gaspıralı ve Eğitimde Yenilik Hareketi. Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Kurat, A. N. (1965). Rus hâkimiyeti altında İdil-Ural ülkesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 23(3–4), 89–110.
• Rorlich, A.-A. (2000). Volga Tatarları: Bir halkın tarihi ve millî kimliği (A. M. Dündar, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal eser yayımlanma tarihi: 1986)
• Şahin, F. (2008). Türk Dünyasında Yenileşme Hareketleri ve Usûl-i Cedid Eğitim Anlayışı. MEB Yayınları.
• Yıldırım, A. (2014). “Çarlık Rusya’sında Müslüman Türkler ve Kimlik Mücadelesi”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(1), 112-130.
• Yücebaş, F. (2020). İsmail Gaspıralı’nın Türk-İslâm birliğine yönelik faaliyetleri. Türk Dünyası Araştırmaları, 124(245), 395–404.