Plastering Practices from an Archaeological Perspective and Traditional Plastering as an Element of Intangible Cultural Heritage in Arapgir, Malatya: “Çarpma”

Öz

In the Arapgir District of Malatya, the tradition of periodic wall plastering, known locally as çarpma, has been practiced for centuries in both the town center and rural village houses. This technique takes its name from the act of slapping a mortar made from a light cream-colored soil onto the wall by hand. Despite the presence of hundreds of registered historical buildings in Arapgir, this tradition is still in use today but is at risk of disappearing. This study examines the çarpma tradition as it is practiced today and investigates its origins by comparing similar techniques used by various civilizations from the Neolithic period to the present. Although çarpma is an element of intangible cultural heritage, no comprehensive research has been conducted on it to date; thus, this study represents the first in-depth investigation of the subject. Archaeological and ethnographic research in Arapgir and its surroundings has shown that traditional residential architecture in the region has followed similar methods for thousands of years. In this study, the entire process—from sourcing the raw material for the plaster soil to mortar preparation and application—is documented in detail, offering a complete representation of the production chain. The mineralogical and geochemical properties of the raw material were analyzed using XRD and XRF techniques. As a member of the Cittaslow network, Arapgir hosts hundreds of registered mansions, many of which are currently undergoing restoration planning. The data obtained through this study provide valuable insights that can serve as a reference for future restoration projects.

Anahtar Kelimeler

• Çarpma
• plastering
• Arapgir
• History of Architecture
• intangible cultural heritage

Arkeolojik Bakış Açısıyla Sıva Uygulamaları ve Malatya Arapgir’de Bir Soküm Unsuru Olarak Geleneksel Sıva: Çarpma

Öz

Malatya’nın Arapgir İlçesi’nde periyodik duvar sıvama geleneği “çarpma” adı altında hem ilçe merkezi hem de kırsaldaki köy evlerinde yüzyıllardır sürdürülmektedir. Açık krem rengi bir topraktan elde edilen hammaddenin harç haline getirildikten sonra avuç içine alınarak duvara atılması (çarpılması) işlemi bu yönteme adını vermiştir. Yüzlerce tescilli tarihi yapının bulunduğu Arapgir’de bu gelenek hala sürmekte olup yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Çalışmamızla bu gelenek, günümüzdeki uygulanış biçimiyle ele alınmış ve geleneğin kökenleri Neolitik çağdan günümüze farklı uygarlıkların yaptığı uygulamalarla karşılaştırılarak incelenmiştir. Çarpma geleneği, somut olmayan kültürel miras öğesi olmasına rağmen üzerinde detaylı herhangi bir araştırma yapılmamış bir konu olup yaptığımız bu çalışma konu hakkındaki ilk detaylı araştırma olacaktır. Arapgir ve civarında yapılan arkeolojik ve etnografik çalışmalar geleneksel konut mimarisinin binlerce yıldır benzer şekilde yapıldığını ortaya koymuştur. Çalışmamızda, çarpma toprağı hammaddesinin elde edilişinden harcın hazırlanmasına ve sıva uygulamasının yapılmasına kadar geçen süreç bütün yönleriyle ele alınmıştır. Böylece üretim zincirinin bütün halkalarının yansıtılması sağlanmıştır. Hammaddenin mineralojik ve jeokimyasal özellikleri XRD ve XRF testleri ile ölçülerek ortaya konulmuştur. Arapgir cittaslow (sakin şehir) üyesidir ve kentte röleveleri çıkarılmış yüzlerce tescilli konak bulunmaktadır. Birçoğu için restorasyon projeleri hazırlanma aşamasındadır. Elde ettiğimiz veriler gelecekte yapılacak olası restorasyon çalışmaları için klavuz rolü üstlenebilecek veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• çarpma
• somut olmayan kültürel miras
• sıva
• Arapgir
• mimarlık tarihi

Kaynakça

1. Adhikary, N., & Pradhan, P. M. (2018). Earth and bamboo: Experience from Nepal. Proceedings of the 6th International Conference Kerpiç’18: Back to Earthen Architecture—Industrialized, Injected, Rammed, Stabilized (pp. 239–245).
2. Akbudak, İ. K., Basibuyuk, Z., Gurbuz, M., Onal, A. O., & Isler, F. (2018). Silica gemstones formation in Yamadag volcanites (Arguvan-Malatya): Mineralogical, geochemical, gemological properties and economic importance. Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 33(1), 211–219. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.406793
3. Akdeniz, E., & Karaca, Ö. (2003). Elazığ-Malatya yöresi duvar resmi geleneği ve Pirot Höyük duvar resmi. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, 6, 117–124.
4. Aktaş, V. (2018). Gaziantep Province Oğuzeli District Barak Plain traditional adobe houses. Proceedings of the 6th International Conference Kerpiç’18: Back to Earthen Architecture—Industrialized, Injected, Rammed, Stabilized (pp. 383–395).
5. Asouti, E. (2006). Beyond the Pre-Pottery Neolithic B interaction sphere. Journal of World Prehistory, 20, 87–126. https://doi.org/10.1007/s10963-007-9008-1
6. Bar-Yosef, O., Gopher, A., Tchernov, E., & Kislev, M. E. (1991). Netiv Hagdud: An early Neolithic village site in the Jordan Valley. Journal of Field Archaeology, 18(4), 405–424. https://doi.org/10.1179/009346991791549077
7. Boivin, N. (2000). Life rhythms and floor sequences: Excavating time in rural Rajasthan and Neolithic Çatalhöyük. World Archaeology, 31(3), 367–388. https://doi.org/10.1080/00438240009696927
8. Bonogofsky, M. (2006). Complexity in context: Plain, painted and modeled skulls from the Neolithic Middle East (BAR Int. Ser. 1539, pp. 15–28).

9. Braidwood, R. J. (1995). Tarihöncesi insan. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
10. Burnaby, F. (1998). Küçük Asya seyahatnamesi: Anadolu’da bir İngiliz subayı, 1876 (M. Gaspıralı, Çev.). İstanbul: Sabah Kitapları.
11. Chu, V., Regev, L., Weiner, S., & Boaretto, E. (2008). Differentiating between anthropogenic calcite in plaster, ash and natural calcite using infrared spectroscopy: Implications in archaeology. Journal of Archaeological Science, 35, 905–911. https://doi.org/10.1016/j.jas.2007.06.024
12. Clarke, J. (2012). Decorating the Neolithic: An evaluation of the use of plaster in the enhancement of daily life in the Middle Pre-Pottery Neolithic B of the Southern Levant. Cambridge Archaeological Journal, 22(2), 177–186. https://doi.org/10.1017/S0959774312000065
13. Deniz, C., Akbaş, A., & Akbaş, F. (2024). Arapgir. Oluşur Basım A.Ş.
14. Dietler, M., & Herbich, I. (1998). Habitus, techniques, style: An integrated approach to the social understanding of material culture and boundaries. In M. Stark (Ed.), The Archaeology of Social Boundaries (pp. 232–263). Smithsonian Institution Press.
15. Dilek, Y. (2019). Eski Mezopotamya: Dini ritüeller ve kullanılan objeler. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
16. Erarslan, A. (2018). Plano-convex bricks in ancient Mesopotamian architecture. Proceedings of the 6th International Conference Kerpiç’18: Back to Earthen Architecture—Industrialized, Injected, Rammed, Stabilized (pp. 113–119).
17. Esin, U. (2007). Anadolu Neolitiğine başka bir bakış. In M. Özdoğan & N. Başgelen (Eds.), Türkiye’de Neolitik Dönem: Yeni kazılar, yeni bulgular (pp. XI–XIII). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
18. Gölbaş, A. (2023). Malatya, turist rehberleri için Anadolu’nun somut olmayan kültürel mirası. In A. Türker, S. Kurt, & G. Köksal (Eds.), Anadolu’nun Kültürel Mirası (pp. 470–486).
19. Gündüz, Ş. (1998). Din ve İnanç Sözlüğü. Vadi Yayınları.
20. Hauptmann, H. (1972). Norşuntepe kazıları. In Keban Projesi 1972 Çalışmaları (pp. 21–78). Ankara: ODTÜ.
21. Hodder, I. (2007). Çatalhöyük: Yeni çalışmalar. In M. Özdoğan & N. Başgelen (Eds.), Anadolu’da uygarlığın doğuşu ve Avrupa’ya yayılımı: Türkiye’de Neolitik dönem yeni kazılar yeni bulgular (pp. 313–330). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
22. Hodder, I. (2019). Leoparın öyküsü. Yapı Kredi Yayınları.
23. Işın, H. (2018). The mudbrick structures in Van and their importance. Proceedings of the 6th International Conference Kerpiç’18: Back to Earthen Architecture—Industrialized, Injected, Rammed, Stabilized (pp. 373–381).
24. Karaca, Ö. (1983). Pirot Höyük 1981 kazıları. IV. Kazı Sonuçları Toplantısı (pp. 69–81).
25. Karakul, Ö. (2019a). Konya kırsal mimari geleneğinde toprak esaslı yapı malzemelerinin kullanımı. XII. Uluslararası Türk Sanatı, Tarihi ve Folkloru Kongresi / Sanat Etkinlikleri (pp. 109–114).
26. Karakul, Ö. (2019b). Kerpiç mimaride bezeme. Yapı Dergisi, 447, 64–71.
27. Karakul, Ö. (2023). Traditional earthen architecture: Konya, a case study of intangible heritage and local building practice. Historic Environment: Policy & Practice, 14(1), 87–111. https://doi.org/10.1080/17567505.2023.2170559
28. Kingery, W. D. (1988). Plaster beads, in Nahal Hemar Cave. Atiqot, 18, 45–46.
29. Kingery, W. D., Vandiver, P. B., & Prickett, M. (1988). The beginnings of pyrotechnology, part II: Production and use of lime and gypsum plaster in the Pre-Pottery Neolithic Near East. Journal of Field Archaeology, 15(2), 219–244.
30. Koşay, H. Z. (1977). Pulur (Sakyol) Köyünde etnoğrafya ve folklor incelemeleri. Yazar.
31. Koyunlu, A. (1982). Munzuroğlu Köyü yerleşmesi-konut yapıları ile ilgili gözlemler. Keban Projesi 1974–1975 Çalışmaları (No. 7, pp. 233–265).
32. Kuijt, I., & Goring-Morris, N. A. (2002). Foraging, farming, and social complexity in the Pre-Pottery Neolithic of the southern Levant: A review and synthesis. Journal of World Prehistory, 16, 361–440. https://doi.org/10.1023/A:1022973114090
33. Kürüm, S., Akgül, B., & Erdem, E. (1999). Eskiarapgir-Şıhlar (Malatya-Elazığ) köyleri çevresindeki volkanitlerin petrografik ve jeokimyasal özellikleri. Geosound, 34, 187–201.
34. Mignardi, S., De Vito, C., Botticelli, M., Favero, G., Balossi Restelli, F., Marinacci, L., Alkhasoneh, S., & Medeghini, L. (2021). Lime production in the late Chalcolithic period: The case of Arslantepe (Eastern Anatolia). Heritage, 4(1), 91–104. https://doi.org/10.3390/heritage4010005
35. Minke, G. (2000). Earth construction handbook: The building material earth in modern architecture. WIT Press.
36. Moore, A. M. T. (1985). The development of Neolithic societies in the Near East. Advances in World Archaeology, 4, 1–69.
37. Noei, S. (2017). Tarihöncesi Anadolu’da (MÖ 8500–3500) yapı malzemesi olarak kerpiç’in arkeolojik ve arkeometrik değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
38. Özbek, M. (2003). Değirmentepe (Kalkolitik Çağ) bebeklerinde ilginç bir adet: Baş dağlaması. Belleten, 67(249), 369–382. https://doi.org/10.37879/belleten.2003.369
39. Paulucci, E. M., Oliveira, C. T., & Duarte, M. G. (2022). Between the paintings of the Ndebele houses: Geometries and ragged curricula. Acta Scientiae, 24(8), 258–285. https://doi.org/10.17648/acta.scientiae.7159
40. Perrot, J. (1975). Mallaha (Eynan). Paléorient, 2, 485–486.
41. Rollefson, G. O. (1990). The uses of plaster at Neolithic ‘Ain Ghazal, Jordan. Archeomaterials, 4, 33–54.
42. Ronen, A., Bentur, A., & Soroka, I. (1991). A plastered floor from the Neolithic village, Yiftahel (Israel). Paléorient, 17(2), 149–155.
43. Schmidt, K. (2007). Göbekli Tepe. In M. Özdoğan & N. Başgelen (Eds.), Anadolu’da uygarlığın doğuşu ve Avrupa’ya yayılımı: Türkiye’de Neolitik dönem yeni kazılar yeni bulgular (pp. 115–129). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
44. Şen, K. (2018). Arapgir ilçesinin tarihçesi ve kültür varlıkları. Akademisyen Kitabevi.
45. Toksoy-Gölbaş, A. (2023). Antik çağ'dan günümüze törenlerin etkileşimsel açıdan kronolojik olarak incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı].
46. Türkmen, İ., Aksoy, E., Kürüm, S., Akgül, B., & İnceöz, M. (1998). Arguvan-Arapgir (Malatya) alanında Alt Miyosen volkanizması ve bölgesel stratigrafi içerisindeki yeri. Geosound, 32, 105–115.
47. Urak, G., & Çelebi, G. (2013). Beypazarı geleneksel evlerinde uygulanan “tatlı sıva” üzerine bir inceleme. Gazi Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 20(3), 401–409.
48. Uzdurum, M. (2023). Kimlikleri “inşa” edenler: Tarihöncesi (kerpiç) mimariye sosyo-teknolojik yaklaşımlar. In M. Uzdurum, S. Yelözer, & E. Sezgin (Eds.), Anadolu ve Levant: Arkeolojide kimlikler (pp. 123–142).
49. Yılmaz, Ş. (2019). Geleneksel ekolojik bilgi bağlamında Beypazarı evleri. Millî Folklor, 16(124), 213–229.