Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi Kataloğu’nda Kayıtlı Ali Şir Nevâyî'nin Şiirlerinden Derlenen Seçme Divanın Tanıtımı ve İncelemesi

Yıl 2025, Sayı: 64, 489 - 528, 31.12.2025

Elif Gizem Karaoğlu Kirenli

https://doi.org/10.35237/suitder.1732953

Öz

Ali Şir Nevâyî, yazdığı eserlerle Çağatay Türkçesinin klasik bir yazı dili kimliği kazanmasında öncü rol oynamış ve Türk dili ve edebiyatının gelişimine büyük hizmetlerde bulunmuş önemli bir şahsiyettir. Döneminin en üretken isimlerinden biri olmasının yanında kendine has üslubu ve dili kullanmadaki maharetiyle bir ekolün oluşmasını sağlayarak Türk dünyasında birçok yazar ve şairi etkilemiştir. Ali Şir Nevâyî’ye ait eserlerin anlaşılması için hazırlanan sözlükler ve bu eserlerin çeşitli kütüphane ve koleksiyonlarda bulunan çok sayıdaki nüshası, onun etki gücünün ne kadar büyük olduğunu göstermektedir. Nevâyî’nin eserleriyle ilgili pek çok çalışma yapılmıştır ancak son dönemlerde divanlarının tasnifiyle ilgili yeni bir araştırma başlığı üzerine yoğunlaşılmıştır. Bilindiği üzere Nevâyî’nin hem kendi düzenlediği hem de sevenlerinin düzenlediği divanları bulunmaktadır. Bunların yanında bir de divanlarından derlenen şiirlerle oluşturulan “seçme divanlar” vardır ki bu divanlar hakkında henüz yeterli düzeyde bilimsel çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmada da Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesinde bulunan seçme bir divan tanıtılmış ve incelenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde seçme divan kavramıyla ilgili bilgiler verilmiş, ikinci bölümünde çalışmaya konu edilen seçme divanın fiziki, içerik, imla özelliklerine değinilmiştir. Üçüncü bölümünde ise divanın içerisinde yer alan dibace ve şiirler karşılaştırma yöntemiyle kelime ve ek düzeyinde, fonetik, morfolojik, söz varlığı açısından ve kelime/mısra dizilişi bakımından farklılıklar başlıkları altında incelenmiştir. Bu çalışmanın sonucunda eserin karşılaştırılan eserlerden farklı yönlerinin neler olduğu ortaya çıkarılmış ve seçme divan incelemelerinin gerekliliği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi , Çağatay Türkçesi , Ali Şir Nevâyî , Seçme Divan , Karşılaştırmalı İnceleme

Introduction and Analysis of the Selected Divan Compiled from the Poems of Ali Şir Nevâyî Registered in the Catalog of the Rhodes Hafız Ahmed Agha Library

Öz

Ali Şir Nevâyî is an important figure who played a pioneering role in the development of Chagatai Turkish as a classical written language with his works and made great contributions to the development of Turkish language and literature. In addition to being one of the most prolific figures of his time, he influenced many writers and poets in the Turkish world by establishing a school of thought with his unique style and mastery of language. The dictionaries compiled to aid in understanding the works of Ali Şir Nevâyî and the numerous copies of these works found in various libraries and collections demonstrate the extent of his influence. Many studies have been conducted on Nevâyî’s works, but recently a new research topic has been focused on the classification of his divans. As is well known, Nevâyî has both his own divans and divans compiled by his admirers. In addition to these, there are also “selected divans” compiled from his poems, but there has not yet been sufficient scientific research on these divans. In this study, a selected divan in Rhodes Hafız Ahmed Agha Library is introduced and analyzed. In the first part of the study, information about the concept of selected divan is given, in the second part, the physical, content and spelling features of the selected divan subjected to the study are mentioned. In the third part, the dibace and poems in the divan are compared at the word and affix level, phonetically, morphologically, in terms of vocabulary and word/verse sequence. As a result of this study, the differences between this work and the compared works have been revealed, and the necessity of selective divan studies has been emphasized.

Anahtar Kelimeler

Hafız Ahmed Agha Library , Chagatai Turkish , Ali Şir Nevâyî , Selected Divan , Comparative Analysis

Kaynakça

• Alpay Tekin, G. (1979). Hamdullah Hamdî’nin yeni bir Leylâ ve Mecnun nüshası ve metin tenkidi hakkında bazı düşünceler. Journal of Turkish Studies, 3, 307-342.
• Akbaba, Z. (2016). Rodos Hafız Ahmet Ağa Kütüphanesi’nde bulunan 22 adet yazma eserin tezyinatı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Ateş, A. (1942). Metin tenkidi hakkında. Türkiyat Mecmuası, 7, 253-267.
• Aydın, Ş., & Ata, A. (2007). Türkmenistan Millî Elyazma Eserler Enstitüsü’nde bulunan Hoca Ahmed Yesevî, Ali Şîr Nevaî ve Fuzûlî’ye ait elyazma eserlerin tavsifi. Ahmet Yesevî Üniversitesi Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Dergisi (OAKA), 2(3), 168-202.
• Bilecik Bayar, N. (1994). Tuḥfetü’s-Selāṭin (metin-indeks-inceleme) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Boltabayev, S. (2022). Ali Şir Nevâyî divanlarının dibaceleri. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Boltabayev, S. (2023). Nevâyî’nin Türkçe divanlarının en eski nüshaları. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 13(25), 111-123. https://doi.org/10.33207/trkede.1174235
• Buluç, S. (1965). Bir eserin iki yazma nüshası. Türkiyat Mecmuası, 14, 151-197.
• Canpolat, M. (1995). Alî Şîr Nevayî, Lisānü’ṭ-Ṭayr. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çelikkol, Z. (1992). Rodos’taki Türk eserleri ve tarihçe (2. bs.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Dilçin, C. (1991). Mesʿūd Bin Aḥmed, Süheyl ü Nev-Bahār: inceleme-metin-sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
• Eckmann, J. (1971). Nevaî’nin ilk divanları üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 18, 253-269.
• Ergin, A. (2019). Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi’ndeki XVII. ve XVIII. yüzyıl ciltleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Erkinov, A. (2011). XV-XIX. asır beyazlarında Taşkent ve Paris kütüphanelerinde tespit edilen Alişir Nevaî’nin şiirlerine dair bir araştırma (Dr. Recai Kızıltunç, akt.). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), 45, 295-320.
• Erkinov, A. & Madaliyeva, O. (2021). “Terma devon” yoki Navoiy “Navodir un-nihoya”sining so‘nggi redaksiyasi?. Oltin bitiglar-Golden scripts, 2, 64-115.
• Gençtürk, T. (1995). ʿAlı̇̄ Şı̇̄r Nevāʾı̇̄ dı̇̄vānlarından yapılan bir derleme: Tuḥfetü’s-selāṭı̇̄n ve eserde geçen isim-fiiller (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Hakimov, M. (1983). Navoiy asarlari qo‘lyozmalari tavsifi. Taşkent: Fen.
• Hayes, J. H. & Holladay, C. R. (2012). Metin tenkidi-asıl anlatımın izini sürmek. M. A. Bağır (Çev.) Dini Araştırmalar, 15(41), 217-226.
• Kaleli, N. (2018). Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi’nde yer alan tarih konulu kitapların tezhip süslemeleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Isparta.
• Karaörs, M. (2016). ʿAlı̇̄ Şı̇̄r Nevāyı̇̄ Nevādirü’ş-Şebāb. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaya, Ö. (1996). ʿAlı̇̄ Şı̇̄r Nevāyı̇̄ Fevāyidü’l-Kiber. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaya, Ö. (2007). ʿAlı̇̄ Şı̇̄r Nevāyı̇̄ ‘nin divanları. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(1), 46-56.
• Kut, G. (2003). ʿAlı̇̄ Şı̇̄r Nevāyı̇̄ Ġarā’ibü’ṣ-Ṣıġar inceleme-karşılaştırmalı metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kütükoğlu, M. S. (1998). Tarih araştırmalarında usûl (6. bs.). İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
• Levend, A. S. (1958). Türkiye kitaplıklarındaki Nevai yazmaları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 6, 127-209.
• Madaliyeva, O. R. (2021). Nevaî divanlarının yazma nüshalarının yapısal-karşılaştırmalı incelemesi (Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü yazma koleksiyonu temelinde) (Felsefe doktoru [PhD] tezi özeti). Taşkent Devlet Şarkiyat Üniversitesi, Taşkent.
• Madaliyeva, O. (2022). Alisher Navoi “Terma Devon”lari tarkibidagi g‘azallarning matniy tadqiqi (XVI asr qo‘lyozmalari asosida). İçinde Alisher Navoi and the XXI Century: The Materials of the International Scientific-Theoretical Conference on the Theme (ss. 72-95). Toshkent.
• Örenç, A. F. (2006). Yakındönem tarihimizde Rodos ve Oniki Ada. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Özer, H. & Çakır, A. (1995). Rodos’ta Fethi Paşa Kütüphanesi. Rodos’ta Fethi Paşa Kütüphanesinde Bulunan Kitapların Listesi.
• Pehlivan, G. (2014). Müstensihin edebî eserin yaratımındaki rolü-Dede Korkut Kitabı örneğinde. Milli Folklor, 13(101), 101-112.
• Rieu, C. (1888). Catalogue of the Turkish manuscripts in the British Museum. London: The British Museum.
• Şahin, B. & Ağartan, F. (2010). Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi yazma eserler kataloğu. TİKA.
• Şahin, B., Ağartan, F., Uygur, S. & Tığlıoğlu, M. Z. (2013). Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi yazma eserler kataloğu. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları.
• Türkay, K. (2002). ʿAlı̇̄ Şı̇̄r Nevāyı̇̄ Bedāyi’u’l-Vasaṭ Üçünçi Dı̇̄vān. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Usta, Z. (2023). “İletişimsel istinsah faaliyeti” ve “müstensih performansı”: Nâyî Mustafa Kevserî Efendi özelinde. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(35), 694-710. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1257948
• Üşenmez, E. (2022a). British Library’deki Alı̇̄ Şı̇̄r Nevā’ı̇̄ (Çağatay) (مير عليشير نوائى) yazmaları üzerine. Yeni Türkiye, 125, 399-420.
• Üşenmez, E. (2022b). Türkmenistan Mili El Yazmalar Kütüphanesindeki Ali Şîr Nevâî yazmaları hakkında. İçinde Alisher Navoi and the XXI Century: The Materials of the International Scientific-Theoretical Conference on the Theme (ss. 35-50). Toshkent.
• Volin, S. L. (1955). Leningrad kitaplıklarındaki Nevaî yazmaları hakkında. R. Uygun (Çev.) Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 3, 99-141.
• Yavuzarslan, P. (2009). Türk dilinin tarihî sözvarlığı açısından yazma eser nüshaları. Erdem, (53), 221-236.
• Yıldırım, A. (2007). Metin tenkidi ile ilgili hususlar ve Kâmî Divânı örneği. Turkish Studies, 2(3), 624-637.