Fuzûlî ve Nedîm’in Gazellerinin Duygu Analizi Karşılaştırması

Öz

Duygular, şiir sanatının temel bileşenlerinden biridir. Şairin bu duyguları hangi oranda, ne çeşitlilikte ve nasıl bir düzen içerisinde kullandığı, onun edebî kişiliğini şekillendirir. Soyut bir olgu olan duyguların şiirde ölçülebilir hâle gelmesi ise duygu analizi yöntemleriyle mümkündür. Bu çalışmada, klasik Türk şiirinin iki önemli ismi olan Fuzûlî ve Nedîm, farklı dönemleri ve üslupları temsil eden örneklem olarak seçilmiştir. Her iki şairin divanlarından sistematik biçimde onar gazel seçilmiş; Robert Plutchik’in “Duygular Çemberi” modeli temel alınarak mısra düzeyinde duygu analizi yapılmıştır. Tespit edilen duygular yoğunluklarına göre puanlanmış ve tablolarla görselleştirilmiştir. Böylece soyut bir içerik olan duygu, istatistiksel verilere dönüştürülerek nicel olarak analiz edilmiştir. Bulgulara göre Fuzûlî’nin gazellerinde aşk, hayranlık ve hüzün baskın olup olumlu duyguların oranı olumsuze kıyasla daha yüksektir. Ayrıca Fuzûlî’nin gazellerinde duygusal akış, aşk-güven-teslimiyet döngüsü içinde düzenli ve döngüseldir. Nedîm’de ise coşku, neşe ve hayranlık gibi olumlu duygular hızla endişe, beklenti ve hüzne dönüşebilmektedir. Her iki şair, yaşadıkları dönemin sosyal ve kültürel atmosferini şiirlerinde duygusal olarak yansıtmış olup bu farklılıklar nicel verilerle de teyit edilmiştir. Çalışma, klasik Türk şiirindeki duygusal yapıların nicel yöntemlerle analiz edilebileceğini ve Plutchik’in teorisinin edebiyat araştırmalarında da işlevsel olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Bilişsel Şiirbilim
• Duygu Analizi
• Fuzûlî
• Nedîm.

A Comparative Emotional Analysis of the Ghazals of Fuzûlî and Nedîm

Abstract

Emotions constitute one of the fundamental components of the art of poetry. The extent, variety, and organization with which a poet conveys emotions significantly shape their literary identity. The quantification of emotions -an inherently abstract phenomenon- has become possible through the application of emotion analysis methods. In this study, two prominent figures of classical Turkish poetry, Fuzûlî and Nedîm, were selected as representative examples due to their distinct historical periods and stylistic differences. Ten ghazals were systematically selected from each poet’s divan, and a line-by-line emotion analysis was conducted based on Robert Plutchik’s “Wheel of Emotions” model. The identified emotions were scored according to their intensities and visualized in tabular form. Thus, abstract emotional content was transformed into statistical data and subjected to quantitative analysis. The findings indicate that love, admiration, and sadness predominate in Fuzûlî’s ghazals, and that the ratio of positive to negative emotions is relatively high. Moreover, the emotional flow in Fuzûlî’s poetry follows a consistent and cyclical pattern, typically revolving around the triad of love, trust, and submission. In contrast, Nedîm’s ghazals exhibit rapid transitions from positive emotions such as exuberance, joy, and admiration to more negative tones like anxiety, anticipation, and melancholy. Both poets reflect the socio-cultural atmosphere of their respective periods through emotional expression in their poetry, and these differences are substantiated by quantitative data. The study demonstrates that emotional structures in classical Turkish poetry can be analyzed using quantitative methods and affirms the applicability of Plutchik’s theoretical model in literary research.

Keywords

• Classical Turkish Literature
• Cognitive Poetics
• Emotion Analysis
• Fuzûlî
• Nedîm.

Kaynakça

1. Açıkgöz, N. (2003). Klâsik Türk şiirinde beşerî his ve hasletler. Journal of Turkish Studies (Türklük Bilgisi Araştırmaları), 27(1), 1-17.
2. Andrews, W. G. (2012). Şiirin sesi, toplumun şarkısı (T. Güney, Çev.). İletişim Yayınları.
3. Arı, R. (2011). Şeyyâd Hamza’nın Yûsuf u Zelîhâ hikâyesinde beşerî his ve hasletler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Üniversitesi.
4. Arı, R. (2015). Nedim’in sevgili karşısında yaşadığı tekinsizlik ve ambivalans. Turkish Studies, 10(16), 127-138. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.8562 .
5. Arı, R. (2017). Fuzûlî’nin gazellerinde beşerî his ve hasletler [Yayımlanmamış doktora tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
6. Arı, R. (2018a). Klasik Türk şiirinde “duygu birliği”. Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, 5(24), 108-123.
7. Arı, R. (2018b). Klasik Türk şiiri gazel geleneğinde duygularla ilişkisi itibariyle aşk -Fuzûlî örneği-. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 20, 71-100.
8. Arnold, M. B. (1960). Emotion and personality (Cilt 1). Columbia University Press.

9. Atlı, Y., & İlhan, N. (2021). Duygu analizi için yeni bir sözlük; NAYALex duygu sözlüğü. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 27, 1050-1060. https://doi.org/10.31590/ejosat.974886 .
10. Bentley, M. (1928). The concept of emotion in relation to feeling and instinct. Psychological Review, 35(1), 52-69.
11. Bilgin, A. O. (2018). Metin madenciliği yöntemleri ile yazar tanıma: Divan edebiyatı örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karadeniz Teknik Üniversitesi.
12. Boynukalın, Z. (2012). Emotion analysis of Turkish texts by using machine learning methods [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
13. Brett, G. S. (1928). History of psychology (Cilt 3). Macmillan.
14. Bull, N. (1951). The attitude theory of emotion (Nervous and Mental Disease Monographs No. 80). Paul B. Hoeber.
15. Dilçin, C. (1991). Fuzulî’nin bir gazelinin şerhi ve yapısal yönden incelenmesi. Türkoloji Dergisi, 9(1), 43-98. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000077 .
16. Dilçin, C. (2000). Divan şiirindeki paralel ve ortak söz yapılarından metin eleştirisinde yararlanma. Türkoloji Dergisi, 13(1), 33-66. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000113 .
17. Düzdemir, Ş., & Can, Ö. (2022). Bilişsel şiirbilim bakış açısından duygu etkilerinde bakışımsız tekçil-bütüncül ilişki. Çukurova Araştırmaları, 8(2), 256-280. https://doi.org/10.29228/cukar.61963 .
18. Ekman, P., Friesen, W. V., & Ellsworth, P. (1982). What emotion categories or dimensions can observers judge from facial behavior? P. Ekman (Ed.), Emotion in the human face (ss. 39-55) içinde. Cambridge University Press.
19. Erbay, N. (2021). Osmanlı şiirinde hüznün poetikası: Bir düşün hüznü. PA Paradigma Akademi.
20. Frijda, N. H. (1986). The emotions. Cambridge University Press.
21. Gray, J. A. (1982). The neuropsychology of anxiety. Oxford University Press.
22. Hacızade, N. (2012). Bilişsel dilbilim açısından duyguların dili. Çizgi Kitabevi.
23. Iser, W. (1980). The act of reading: A theory of aesthetic response. The Johns Hopkins University Press. (Orijinal çalışma basım tarihi 1976).
24. Izard, C. E. (1971). The face of emotion. Appleton-Century-Crofts.
25. James, W. (1884). What is an emotion? Mind, 9(34), 188-205.
26. Keklik, M. (2013). Dilbilimsel açıdan şiir dili ve bu bağlamda Baki’nin gazellerinde alışılmamış bağdaştırmalar, duygu değeri, uzak çağrışımlar. Turkish Studies, 8(9), 1801-1818. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.5110 .
27. Kılınç, A. (2021). Fuzûlî Divanı. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
28. Kırman, A. (2007). İki gazellik bir hikâyeyi duygu unsurları bakımından okumak: Dehhânî’nin “Olur” ve “Eyledi” redifli gazelleri. Turkish Studies, 2(3), 349-375. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.136 .
29. Liu, B. (2015). Sentiment analysis: Mining opinions, sentiments, and emotions. Cambridge University Press.
30. Macit, M. (2017). Nedîm Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
31. McDougall, W. (1926). An introduction to social psychology. Luce.
32. Mohammad, S. M. (2021). Sentiment analysis: Automatically detecting valence, emotions, and other affectual states from text. H. L. Meiselman (Ed.), Emotion measurement (2. bs., ss. 323-379) içinde. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821124-3.00011-9 .
33. Mowrer, O. H. (1960). Learning theory and behavior. Wiley.
34. Muratoğlu, G. (2019). Bâkî Dîvânı’nda duyu ve duygular [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
35. Oatley, K., & Johnson-Laird, P. N. (1987). Towards a cognitive theory of emotions. Cognition & Emotion, 1(1), 29-50.
36. Okuyucu, C. (2010). Divan edebiyatı estetiği. Kapı Yayınları.
37. Ortony, A., & Turner, T. J. (1990). What’s basic about basic emotions? Psychological Review, 97(3), 315-331.
38. Özkan, A. F. (2023). Türk edebiyatına dair duygu çalışmalarının kapsamı ve bir kaynakça denemesi. T. Doğan & A. F. Özkan (Ed.), Cumhuriyet’in 100. yılına armağan: Sosyal ve beşerî bilimler - Türk dili ve edebiyatı (ss. 95-110) içinde. NEU Press.
39. Panksepp, J. (1982). Toward a general psychobiological theory of emotions. Behavioral and Brain Sciences, 5, 407-467.
40. Plutchik, R. (1962). The emotions: Facts, theories, and a new model. Random House.
41. Plutchik, R. (1980). A general psychoevolutionary theory of emotion. R. Plutchik & H. Kellerman (Ed.), Emotion: Theory, research, and experience: Cilt 1. Theories of emotion (ss. 3-31) içinde. Academic Press.
42. Plutchik, R. (2001). The nature of emotions. American Scientist, 89(4), 344-350.
43. Reagan, A. J., Mitchell, L., Kiley, D., Danforth, C. M., & Dodds, P. S. (2016). The emotional arcs of stories are dominated by six basic shapes. EPJ Data Science, 5(1), 1-12. https://doi.org/10.1140/epjds/s13688-016-0093-1 .
44. Schmidt, M.-L. C. R., Winkler, J. R., Appel, M., & Richter, T. (2023). Tracking emotional shifts during story reception: The relationship between narrative structure and affective responses. Scientific Study of Literature, 12(1), 17-39. https://doi.org/10.61645/ssol.177 .
45. Şahan, K. (2023). Bir garip duygu sözlüğü I: Yeni Türk şiiri duygu atlası. PA Paradigma Akademi.
46. Tomkins, S. S. (1984). Affect theory. K. R. Scherer & P. Ekman (Ed.), Approaches to emotion (ss. 163-195) içinde. Erlbaum.
47. Watson, J. B. (1930). Behaviorism. University of Chicago Press.
48. Watt Smith, T. (2018). Duygular sözlüğü: Acıma’dan zevklenmeye (H. Şirin, Çev.). Kolektif Kitap.
49. Whitcomb, S. L. (1905). The study of a novel. D. C. Heath & Co.
50. Wordsworth, W. (1805). Lyrical ballads, with pastoral and other poems (Cilt 1). R. Taylor and Co. (Orijinal çalışma basım tarihi 1798).