Antik Dönemde Persephone’nin Khthonik Yönü, Gizleri, Kültleri ve Kült Uygulamaları

Yıl 2025, Sayı: 64, 21 - 46, 31.12.2025

Hikmet Kılınçoğlu

https://doi.org/10.35237/suitder.1746526

Öz

Demeter ve Zeus’un kızı olan Persephone’nin ismi ilk defa M.Ö. 1400 yıllarına tarihlenen Miken Linear B tabletlerinde Preswa olarak geçmektedir. Buradan Yunan mitolojisine geçen Persephone ismi, yıkım anlamına gelen phero ve phonnos kelimelerinden türemiştir. Persephone Yunan mitolojisinde çoğunlukla annesi Demeter ile birlikte anne-kız olarak birlikte betimlenmiş ve tapınım görmüşlerdir. Mitolojideki yerleri itibari ile bu ikili tanrıça toprak ile ilişkilidirler. Yunan mitolojisinin en popüler misterlerinden birisi olan Eleusis misterlerinin ana tanrıçası Demeterdir. Persephone’de annesi Demeter ile birlikte bu misterlerde tapınım görmüştür. Persephone’nin mitolojideki başka bir rolü ise Hades’ten dolayı yer altı ile ilişkilidir. Yer altı ile de ilişki olan Persephone ayrıca kore olarak da anılmakta ve ay ile de ilişkisi bulunmaktadır. Persephone Yunan Mitolojisinde Hades’in yanı sıra Triptolemos, Adonis, Orpheus ve Dionysos Zagreus ile birlikte anılmaktadır. Demeter-Persephone ikilisinin mitosları ayrıca doğru mitleri ile de ilişkilidir. Yunan dünyasında popüler olan Demeter-Persephone ikilisi için özellikle eleusis gizleri ile bilinmektedir. Bu ikili adına thesmophoria, haloa, skirophoria ve proerosia gibi festivallerin yanı sıra tapınım ve kült alanlarında antik dönem boyunca bir takım kült uygulamaları da gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Demeter , Kült , Khthonik , Antik Dönem , Persephone

The Chthonic Aspect of Persephone in Antiquity, Her Mysteries, Cults, and Cult Practices

Öz

The name of Persephone, the daughter of Demeter and Zeus, was first mentioned as Preswa in Mycenaean Linear B tablets dating back to 1400 BC. From there, the name Persephone, which passed into Greek mythology, derives from the words phero and phonnos, meaning destruction. In Greek mythology, Persephone and her mother, Demeter, are often depicted and worshipped together as mother and daughter. Given their place in mythology, these two goddesses are associated with the earth. Demeter is the mother goddess of the Eleusinian mysteries, one of the most popular mysteries in Greek mythology. Persephone was also worshipped in these mysteries along with her mother Demeter. Another role of Persephone in mythology is related to the underworld through Hades. Persephone, also associated with the underworld, is also known as Chorea and has a connection to the moon. In Greek mythology, Persephone is mentioned alongside Hades, along with Triptolemos, Adonis, Orpheus, and Dionysus Zagreus. The myths of the Demeter-Persephone duo are also linked to the myths of the ancient world. The Eleusinian Mysteries are particularly well-known for the Demeter-Persephone duo, which were popular in the Greek world. In addition to festivals such as thesmophoria, haloa, skirophoria and proerosia in the name of this duo, a number of cult practices were also carried out in worship and cult areas throughout the ancient period.

Anahtar Kelimeler

Persephone , Demeter , Cult , Chthonic , Antiquity

Kaynakça

• Akman, D. M. (2020). Karşılaştırmalı Türk ve Yunan mitolojisi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
• And, M. (1962). Dionisos ve Anadolu köylüsü. Elif Yayınları.
• Apostolos-Cappadona, D. (1998). Dictionary of women in religious art. Oxford University Press.
• Arslanlar, A. (2017). Karia bölgesi’nin Arkaik ve Klasik dönemlerinde ana tanrıça kültleri. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
• Ateşlier, S. & Erdan, E. (2020). A new open-air sanctuary from Northern Caria. Anatolia Antiqua XXVIII, 97-117. https://doi.org/10.4000/anatoliaantiqua.1378
• Bal, N. (2019). Kütahya arkeoloji müzesi’nde bulunan Demeter heykeli. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi.
• Baleriaux, J. (2017). Pausanias’ arcadia between conservatism and innovation. G. Hawes (Ed.) Myths on the Map: the Storied Landscape of Ancient Greece (s. 141-158). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198744771.003.0009
• Baring, A. & Cashford, J. (1991). The myth of the goddess: evolution of an image. Penguin.
• Boyana, H. (1997). Bithynia tanrıları ve kültleri. [Yayınlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Bozkurt, L. (2019). Yunan dini ve mitolojisinde anaerki. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Bremmer, J. N. (2013). Divinites in the orphic gold leaves: eukles, eubouleus, brimo, kybele, kore and persephone. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, (187), 35-48.
• Bulba, M. (2019a). Kaunos Demeter kutsal alanı: kült uygulamaları. Mediterranean Journal of Humanities, 9 (1), 57-78. https://doi.org/10.13114/MJ[H.2019.447
• Bulba, M. (2019b). Kaunos Demeter kutsal alanı: terakotta buluntular. Cedrus, (7), 123-167. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.201906
• Bulba, M. (2019c). Kaunos Demeter kutsal alanı: mimarisi ve identifikasyonu. TÜBA-AR, 24, 209-236. https://doi.org/10.22520/tubaar.2019.24.011
• Burkert, W. (1999). İlkçağ gizem tapıları. S. Şener (Çev.) İmge Kitabevi.
• Çağlayan-Takımcı, M. (2016). Antik çağ’da bayramlar ve festivaller (Yunan-Roma). [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
• Çetin, C. (2006). Anadolu’da bereket kültü ve Anadolu türk köylüsü seyirlik oyunlarına yansımaları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 46(1), 189-210. https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000001040
• Christ, C. P. (1997). Rebirth of the goddess: finding meaning in feminist spirituality. Addison-Wesley Publishing Company Inc.
• Cosmopoulos, M. B. (2015). Bronze Age eleusis and the origins of the eleusinian mysteries. Cambridge University Press.
• Cronkite, S. M. (1997). The sanctuary of Demeter at Mytilene a diachronic and contextual study. [Unpublished doctoral thesis]. University of London.
• Detienne, M. (1989). The violence of wellborn ladies: woman in the thesmophoria. M. Detienne & J. P. Vernant (Eds.) The Cuisine of Sacrifice Among The Greeks, (p. 129-147). University of Chicago Press.
• Deubner, L. (1932) Attische feste. Wissenschaftliche Buchgesellschaf Darmstadt.
• Duman, H. (2017). Karşılaştırmalı olarak Anadolu-Mezopotamya destanlarının Yunan destanlarına etkisi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
• Dürüşken, Ç. (2008). Roma’nın gizem dinleri: Antik Çağ’da yaşamın ve ölümün bilinmezine yolculuk. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Efendioğlu, T. (2012). Hellenizm ve Roma çağları Likyası’nda yerel kültler. Uluslararası Genç Bilimciler Buluşması I: Anadolu Akdenizi Sempozyumu 04-07 Kasım 2009, Sempozyum Bildirileri, Seminer Dizisi 3, Antalya: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, 109-122.
• Ekroth, G. (2002). The sacrificial rituals of Greek hero-cults in the Archaic to the Early Hellenistic Period. Presses Universitaires de Liege.
• Ekroth, G. (2017). Bare bones: zooarchaeology and Greek sacrifice. S. Hitch & I. Rutherford (Eds.) Animal Sacrifice in The Ancient Greek World, (p. 15-47). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781139017886.002
• Eliade, M. (2003). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi: taş devri’nden eleusis mysteria’larına. Kabalcı Yayınevi.
• Emir, B. (2012). Antik çağda kadınların dinsel ritüelleri –thesmophoria örnek incelemesi. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi.
• Erhat, A. (1996). Mitoloji sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Frazer, J. G. (2004). Altın dal: dinin ve folkların kökleri. M. H. Doğan (Çev.) Payel Yayınevi.
• Fredde, B. & De Ruiter, V. O. (2007). Religious identifications of Ptolemaic queens with Aphrodite, Demeter, Hathor and Isis. [Unpublished doctoral thesis]. The City University of New York.
• Freeman, C. (2003). Mısır, Yunan ve Roma: antik akdeniz uygarlıkları. S. K. Angı (Çev.) Dost Kitabevi.
• Friedell, E. (1999). Antik Yunan’ın kültür tarihi. N. Aça (Çev.) Dost Kitabevi.
• Gençler-Güray, Ç. (2018). Erythrai’de Demeter tapınımı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 37 (64), 55-70. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000693
• Graves, R. (2010). Yunan mitleri: tanrılar, kahramanlar ve söylenceler. U. Akpur (Çev.) Say Yayınları.
• Gülhan, H. (2018). Antik Yunan tragedyalarında Yunan pantheonu ve dini ritüelleri. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Çankırı Karatekin Üniversitesi.
• Hanar, E. (2010). Ana hatları İle Demeter kültü. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Dicle Üniversitesi.
• Houle, M. M. (2001). Gods and goddesses in Greek mythology. Enslow Publishing Inc.
• Ismaelli, T. (2020). Materiality of Greek Religions: Votive Practices and Rituals in the Sanctuaries of Gela, Sicily, Lycus Dergisi, 1 (Haziran 2020), 1-43.
• Jordan, M. (2004). Dictionary of god and goddesses. Facts on File Inc.
• Karatas, A. M. S. (2018). The signifiance of money for the cults and sanctuaries of Demeter and Kore: the shaping of the cults by commercial transactions. S. Sciascia (Ed.) Mythos: Rivista di Storia Delle Religioni, (12), 47-88. https://doi.org/10.4000/mythos.297
• Keller, M. L. (2009). The ritual path of initiation into the eleusinian mysteries. Rosicrucian Digest, (2), 28-45.
• King, C. W. (2020). The ancient Roman afterlife: di manes, belief and the cult of the dead. University of Texas Press.
• Konuk, T. (2008). Antik Yunan ve Roma’da din, mitos ve çocuk görünümlü tanrılar. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Larson, J. (2007). Ancient Greek cults. Routledge, Taylor and Francis Group.
• Marinatos, N. (2008). Magic, amulets and circe. J. C. B. Petropoulos (Ed.) Greek Magic: Ancient, Medieval and Modern (p. 10-13). Routledge.
• Maurizio, L. (2016). Classical mythology in context. Oxford University Press.
• Monoghan, P. (2010). Encyclopedia of goddesses and heroines: Africa, Eastern Mediterrenean, Asia volume 1. Greenwood Press.
• Motz, L. (1997). The faces of the goddess. Oxford University Press.
• Nardo, D. (2002). Greek and Roman mythology. Greenhaven Press.
• Neils, J. (2007). Looking for the images: representations of girls’ rituals in Ancient Athens. M. Parca & A. Tzanetou (Eds.) Finding Persephone: Women’s Rituals in The Ancient Mediterranean (p. 55-78). Indiana University Press.
• Nikolaev, A. (2019). Δαειρα, the lady of the waters. Indo-European Linguistics and Classical Philology, (23), 790-795. https://doi.org/10.30842/ielcp230690152357
• Özcan-Elçi, D. (2018). Batı ve doğu mitolojilerinde kadın imgesi: tanrıça’lar. Atlas Journal, 4 (11), 826-840. https://doi.org/10.31568/atlas.106
• Özdilek, B. (2020). Letoon kutsal kaya basamaklı sunu alanı ışığında Letoon’daki tanrı ve kültler. Cedrus, (8), 451-487. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.202020
• Price, S. (2004). Religions of the Ancient Greeks. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511814488
• Radford, A. (2007). The lost girls: Demeter-Persephone and the literary, imagination, 1850-1930. Brill Academic Pub.
• Richter, G. (1984). Yunan sanatı. B. Madra (Çev.) Cem Yayınevi.
• Rigoglioso, M. (2010). Virgin mother goddesses of Antiquity. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230113121
• Robertson, N.D. (1996). New light on Demeter’s mysteries: the festival proerosia. Greek, Roman and Byzantine Studies, 37 (4), 319-379.
• Rotroff, S. I. & Lamberton, R. D. (2005). Women in the Athenian Agora. American School of Classical Studies at Athens.
• Rubin, N. F. & Deal, H. M. (1980). Some functions of the demophon episode in the homeric hymn to Demeter. F. Serra (Eds.) Quaderni Urbinati di Cultura Classica, (5), 7-21. https://doi.org/10.2307/20538635
• Sandin, P. (2008). Herodotus, Dionysus, and the Greek death taboo. The homeric hymn to Demeter and the construction of the “chthonic” in Greek literary tradition. Norwegian Journal of Greek and Latin Studies, 83 (1), 2-17. https://doi.org/10.1080/00397670902764746
• Schlesier, R. (1992). Olympian versus chthonian religion. Scripta Classica Israelica, (11), 38-51. https://doi.org/10.71043/sci.v11i.4553
• Sina, A. (2015). Eskiçağda Atina’da şenlikler. Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (1), 42-59. https://doi.org/10.30803/adusobed.188840
• Stock, J. & Hunt, K. (2009). U. X. L. encylopedia of world mythology. J. Stock & K. Hunt (Eds.), Detroit: Gale Cengage Learning. https://doi.org/10.5860/rusq.49n2.201
• Şirvan, B. (2014). Hellen mitolojisinde Hades kültü. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Celal Bayar Üniversitesi.
• Tekdemir, N. (2016). Roma Dönemi Nikomedia sikkelerinde tapınak betimlemeleri. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Thomson, G. D. (1983). Eski Yunan toplumu üstüne incelemeler: tarih öncesi Ege I. Celal Üster (Çev.) Payel Yayınları.
• Wright, D. (2003). The eleusinian mysteries and rites. Nicolas-Hays Inc.
• Vernant, J. P. (1989). At man’s table: Hesiod’s foundation myth of sacrifice. M. Detienne & J. P. Vernant (Eds.) The Cuisine of Sacrifice Among The Greeks, 21-86.
• Yılmaz-Kolancı, B. (2018). Laodikeia mimari bloklarındaki bitkisel ve figüratif kabartmalar. [Yayınlanmamış doktora tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
• Zuntz, G. (1971). Persephone: three essays on religion and thought in Magna Graecia. The Clarendon Press.