Abdurrahmân-ı Câmî’nin Risâle fi’l-Arûz Adlı Eserinin Türkçe Tercümelerinden Menâbiʿu’l-Füyûz fî-Hadâʾiku’l-Arûz

Yıl 2025, Sayı: 64, 529 - 570, 31.12.2025

Muhittin Turan

https://doi.org/10.35237/suitder.1749635

Öz

Molla Câmî adıyla da tanınan XV. yy. İranlı âlim ve şair Abdurrahmân-ı Câmî’nin (öl. 1493), Risâle fi’l-Arûz adlı aruz hakkında bilgiler veren eseri, Türk edebiyatında birden çok defa tercüme ve şerh edilmiştir. Eserin Türkçe tercümelerinden biri, tam künyesiyle es-Seyyid Ahmed bin es-Seyyid Tarhan bin es-Seyyid Ahmed bin es-Seyyid Abdulkerîm bin es-Seyyid Yûsuf Hâce’ye aittir. Mütercim, Câmî’nin söz konusu eserinden farklı olarak tercümesinin adını “Menâbiʿu’l-Füyûz fî-Hadâʾıki’l-Arûz” olarak koymuştur. Tercümede Risâle fi’l-Arûz’a tamamen sadık kalınmamış, gerek bölüm ihdası gerek örneklerin farklılığı ve gerekse konuların sırası gibi bazı noktalarda tasarruflarda bulunulmuştur. Mütercim, konuyla ilgili diğer risalelerden edebî incelikleri anlama konusunda yardımcı olabilecek bazı faydalı bilgileri de tercümesine eklemiştir. Bu şekilde tercüme beş bölümde toplanmıştır. Eserin kaleme alındığı tarih tespit edilememiştir. Bu yazıda öncelikle Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında bu konuda yazılan belli başlı eserler söz konusu edilerek Risâle fi’l-Arûz’un ve dolayısıyla tercümesinin aruz tarihindeki yeri gösterilmeye çalışılmıştır. Ardından içerik ve kaynaklar açısından incelenen tercümenin nüsha tavsifleri verilmiştir. Tercüme ile Câmî’nin eseri çeşitli yönlerden karşılaştırıldıktan sonra üç nüshası temin edilebilen tercümenin tenkitli metni ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

Menâbiʿu’l-Füyûz fî-Hadâʾiku’l-Arûz , Abdurrahmân-ı Câmî , aruz risalesi , Risâle fi’l-Arûz , Tarhan bin Ahmed.

Menâbiʿu’l-Füyûz fî-Hadâʾiku’l-Arûz From The Turkish Translations of Abdurrahmân-ı Câmî’s work named Risâle fi’l-Arûz

Öz

The work that provides information about prosody (aruz) by the 15th-century Iranian scholar and poet Abdurrahman-ı Câmî (d. 1493), known as Molla Câmî, titled Risâle fî’l-Arûz, has been translated and annotated many times in Turkish literature. One of the Turkish translations of the work belongs to es-Seyyid Ahmed bin es-Seyyid Tarhan bin es-Seyyid Ahmed bin es-Seyyid Abdülkerîm bin es-Seyyid Yûsuf Hâce. The translator, differing from Câmî’s aforementioned work, named his translation Menâbiʿu’l-Füyûz fî-Hadâʾiki’l-Arûz. In the translation, there was not complete adherence to Risâle fî’l-Arûz; instead, some points involved economization, such as the introduction of new sections, the difference in examples, and the order of topics. The translator also added some useful information to his translation that could assist in understanding literary subtleties from other treatises related to the subject. This translation is compiled into five sections. The date the work was penned cannot be determined. This article primarily discusses the major works written on this subject in Arabic, Persian, and Turkish literature, and attempts to show the place of Risâle fi’l-Arûz and its translation in the history of aruz (prosody). Subsequently, manuscript descriptions of the examined translation, in terms of content and sources, are provided. After comparing the translation with Jami's work from various aspects, the critical text of the translation, for which three manuscripts could be obtained, has been presented.

Anahtar Kelimeler

Menâbiʿu’l-Füyûz fî-Hadâʾiku’l-Arûz , Abdurrahmân-ı Câmî , treatise on prosody , Risâle fi’l-Arûz , Tarhan bin Ahmed

Kaynakça

• Abbâs İkbâl Âştiyânî (1350). Mecmuʿa-i Makâlât-ı Abbâs İkbâl-i Âştiyânî. İran: Kitâbfurûşî Hayyâm.
• Armutlu, S. (2019). Kaside doruklarında uçan bir anka: Enverî. Doğu Esintileri, (11), 61-131.
• Ateş, A. (1949a). Muhammed b. ʿOmar ar-Râdûyânî-Kitâb Tarcumân al-Balâga. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, No. 395.
• Ateş, A. (1949b). Etude Sur Le Tarcumân al-Balâga. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3(3-4), 257-265.
• Ateş, A. ve Tarzî, A. (1962). Farsça grameri. (3. baskı), İstanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi.
• Bursalı Mehmed Tâhir (1333). Osmanlı müellifleri. (C 1), İstanbul: Matbaa-i Âmire.
• Cem-i Muhtasar, Beyazıt Kütüphanesi B6920/3, 225b-239b.
• Çetin, N. M. (1991). Arûz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 3, 424-437), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Çiçekler, M. (2010). Şems-i Kays. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 38, 508), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Ekici, H. (2020). Seyyid Ahmed Sâfî’nin Molla Câmî şerhi: Câm-ı Muzaffer. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 10(1), 103-120.
• Eraslan, K. (2015). Alî-Şîr Nevâyî, Mîzânu’l-Evzân (Vezinler terazisi). Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Karahan, A. (1995). Enverî, Evhadüddin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 11, 267-268), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Kılıç, H. (1993). Cevherî, İsmâil b. Hammâd. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 7, 459), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Koca, D. (2021). Arûz risâlesi (Babur). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü (TEES).
• Köksal, M. F. (2022). Arûz-ı Gülşehrî (Gülşehrî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü (TEES).
• Köprülü, F. (1999). Edebiyat araştırmaları. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu.
• Köprülü, M. F. (2003). Türk edebiyatı tarihi. Ankara: Akçağ.
• Köprülüzade Mehmed Fuad (1934). Türk dili ve edebiyatı hakkında araştırmalar. İstanbul: Kanaat Kitabevi.
• Menâbîʿül-Füyûz fî Hadâʾiki’l-Arûz, Ahmed b. Turhân b. Ahmed b. Abdülkerim, Amasya Beyazıt Kütüphanesi, 1733/15 (A).
• Menâbiʾü’l-Fuyûz fî Hadâʾiku’l-Arûz, Ahmed b. Turhân b. Ahmed b. Abdülkerim, Milli Kütüphane, 06 Mil Yz A 726/1 (M).
• Menâbiʿu’l-Füyûz fî Hadaʾiki’l-Arûz, Ahmed b. Turhân b. Ahmed b. Abdülkerim b. Yusuf Hâce, Milli Kütüphane, Samsun İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu, 55 Hk 640/5 (S).
• Muhammed bin Abdülvehhâb Kazvînî (1909). Şemseddin Muhammed bin Kays er-Râzî-El-Muʿcem fî-Meʿâyîri Eş’âri’l-ʿAcem. Tahran: Kitâbfürûşî Tahran.
• Mum, C. (2010). Mustafa Reşîd’in arûza dair bir eseri: Zübdetü’l-Arûz. Hikmet Yurdu Düşünce Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 3(6) 123-133.
• Mustafa Muhammed eş-Şekʿa (1999). İbn Abdürabbih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 19, 281-283), İstanbul.
• Okumuş, Ö. (1993). Câmî, Abdurrahman. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 7, 94-99), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Risâle fi’l-Arûz, Molla Câmî, Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Hüdai Efendi Koleksiyonu, 01383-002, s. 11-48.
• Sevgi, A. (2007). Ahmed-i Dâî’nin bilinmeyen bir eseri: İlm-i Arûz. Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, (18), 1-11.
• Şafak, Y. (1991). Sürûrî’nin Bahrü’l-Maʿârif’i ve Enîsü’l-ʿUşşâk ile mukayesesi (Yayınlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Şafak, Y. (1999). Câmî’nin aruz risalesi üzerine bir inceleme. Akademik Araştırmalar Dergisi, (3), 107-119.
• Şafak, Y. (2017). Bahrü’l-Maârif’in birinci bölümünde yer alan vezinler. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 17(45), 1-22.
• Şirinov, A. (2012). Tûsî, Nasîrüddin. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 41, 437-442), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Terceme-i Arûz-ı Câmî, Halîl eş-Şevkî el-Amasyavî, Beyazıt Kütüphanesi, 563779.
• Topuzoğlu, T. R. (1997). Halil b. Ahmed. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 15, 309-312), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Turan, M. (2019). Penbe-zâde-i Erzen-i Rûmî’nin Risâle fi’l-Arûz’u. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 7(18), 107-152.
• Yazıcı, T. (1995). Fettâhî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (C 12, 485-486), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Yıldırım, N. (2012). Fars edebiyatında kaynakbilim. Erzurum: Fenomen.