REPORTS PREPARED ON THE DEMOCRAT PARTY'S ANTI-REPUBLICAN PEOPLE'S PARTY ACTIVITIES (1946-1949)

Yıl 2025, Sayı: 64, 389 - 416, 31.12.2025

Hacı Veli Gök

https://doi.org/10.35237/suitder.1751112

Öz

The Democrat Party, founded on January 7, 1946, accelerated its organizational development by 1950, and was viewed as the CHP's greatest political threat. This perspective led the CHP to closely monitor the DP until the 1950 general elections. During these years, when mass media were inadequate, the CHP's awareness of all the DP's political activities in the provinces provided the CHP with the opportunity to position itself politically and, frankly, prevented it from taking unprepared steps. This study assumes significance precisely at this juncture. In this context, almost every political move by the DP between 1946 and 1949 was reported to CHP headquarters by the CHP's provincial organizations, and the study aims to present these reports. In light of the findings, this study aims to examine the power struggle between the DP and CHP before the general elections of May 14, 1950, through the lens of these reports. Thus, a specific perspective on this process is drawn from the political reports concerning the DP that arrived at CHP headquarters on the eve of the general elections. The methodology adopted was primarily an archive-based approach, followed by periodicals and copyrighted works from the period.

Anahtar Kelimeler

Democratic Party , Republican People , 1946 General Elections , 1950 General Elections , Domestic Policy , Report.

Demokrat Parti’nin (DP’nin) Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Karşıtı Faaliyetleriyle İlgili Hazırlanan Raporlar (1946-1949)

Öz

7 Ocak 1946’da kurulan Demokrat Parti, 1950’ye kadar teşkilatlanmasına hız vererek, CHP’nin gözünde siyasi anlamda en büyük tehdit olarak görülmüştür. Bu bakış açısı CHP’nin 1950 genel seçimlerine kadar DP’yi yakından takip etmesi sonucunu doğurmuştur. Kitle iletişim araçlarının yetersiz olduğu bu yıllarda taşradaki DP’nin siyasi anlamdaki tüm hareketliliğinin CHP tarafından öğrenilmesi, yine siyasi anlamda CHP’ye pozisyon alma fırsatı yakalatmış, açıkçası hazırlıksız adımlar atmasının önüne geçmiştir. Tam da bu noktada çalışma önem kazanmıştır. Bu bağlamda 1946-1949 arası DP’nin siyasi hemen hemen her hamlesi CHP genel merkezine taşradaki CHP teşkilatları tarafından raporlanmış ve çalışma ile bu raporların ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma, elde edilen bulgular ışığında 14 Mayıs 1950 genel seçimleri öncesi DP ve CHP arasındaki iktidar yarışına, bahse konu raporlar penceresinden bakmayı amaçlamaktadır. Böylece genel seçim arifesinde CHP Genel Merkezine gelen DP ile ilgili siyasi raporlar ışığında bu süreç ile ilgili spesifik bir perspektif çizilmeye çalışılmıştır. Yöntem olarak ise öncelikle arşiv temelli bir anlayış benimsenmiş bunu dönemin süreli yayınları ve telif-tetkik eserler takip etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Demokrat Parti , Cumhuriyet Halk Partisi , 1946 Genel Seçimleri , 1950 Genel Seçimleri , İç Politika , Rapor

Kaynakça

• Ağaoğlu, S. (1972). Demokrat Parti’nin doğuş ve yükseliş sebepleri bir soru. Baha
• Ağaoğlu, S. (1992). Siyasi günlük Demokrat Parti’nin kuruluşu. Yayına Hazırlayan: Cemil Koçak, İletişim.
• Ahmad, F. ve Turgay, B. (1976). Türkiye’de çok partili politikanın açıklamalı kronolojisi 1945-1971. Bilgi.
• Akandere, O. (2009). 1946 Genel seçimleri ve sonuçları üzerine iktidar ve muhalefet partileri arasında yapılan tartışmalar 1, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 26(76), 437-464.
• Akgümüş, M. (2023), Demokrat Parti Dönemi’nde Kayseri (1950-1960) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• Akkaya, B. (2010), Demokrat Parti Dönemi Türkiye’nin iç güvenliği (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• Akkerman, N. C. (1950) Demokrasi ve Türkiye’de siyasi partiler hakkında kısa notlar. Ulus.
• Akşin, S. (2008). Kısa Türkiye tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür.
• Akyaz, D. (2006). Askeri müdahalelerin orduya etkisi hiyerarşi dışı örgütlenmeden emir komuta zincirine. İletişim.
• Altaş, S. (2011). Çarıklı demokrasi. İkinci Adam.
• Aslan, E. (2014). Türkiye’nin iç siyasetinde Demokrat Parti (1950-1960) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırşehir.
• Atayakul, F. A. (2007), Türkiye’de Demokrat Parti Döneminde genel seçimler (1950-1954-1957) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Aydemir, Ş.S. (2011). Menderes’in dramı (1899-1960). Remzi.
• Aydın, A. (2014). Demokrat Parti’nin kuruluşunun ilk yıllarında parti içinde meydana gelen hizipleşme ve müstakil demokratlar grubu, Tarih Okulu Dergisi, 19, 269-288.
• Aysal, N.-DİNÇER, H. (2020). Türkiye’nin sıhhi ve içtimai coğrafyası raporlarına göre: Kırklareli, Mavi Atlas, 8(2), 235-255.
• Baban, C. (1970). Politika galerisi büstler ve portreler. Remzi.
• Barutçu, F. A. (1977). Siyasi anılar 1939-1954. Milliyet.
• Baycan, Buzgan S. (2019), Bingöl ve Tunceli’de siyasi eğilimlerin genel seçimler üzerinden değerlendirilmesi (1923-1977) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Ortadoğu ve İslam Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Belen, F. (1960). Demokrasiden diktatörlüğe. İstanbul.
• Bigat P. (1996). Demokrat parti masalı. Milliyet.
• Celep, B. (2022). 1940’lı yıllarda İstanbul’da fuhuş problemi, Nevşehir Hacı Bektaşi Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(3), 1579-1598.
• Ceylan, O. (2021). Kırklareli ilinde Serbest Cumhuriyet Fırkası: parti teşkilatlanması ve 1930 belediye seçimleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 54, 459-482.
• Çakırbaş, A. (2020). Birinci dönem TBMM’de Erzincan milletvekilleri ve siyasi faaliyetleri, Erzincan Tarihi, Editörler: Erdem Yavuz; Yusuf Ziya Keskin, 5, 171-188.
• Çakmak, C. (2010), Demokrat Parti ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi arasındaki siyasi çatışmanın Kırşehir’e yansıması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Çayırdağ, M. (2022). Kayseri tarihi araştırmaları. C. 1, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür.
• Çelebi, O. (2015). Türkiye’de demokrasinin sancılı doğumu: 1946 seçimleri, Turkish Studies, 10(1), 251-272.
• Demir, Ş. (2009), Türk siyasi tarihinde Adnan Menderes (1930-1960) (Yayımlanmış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Demir, Ş. (2010). Türk siyasi tarihinde Adnan Menderes. Paraf.
• Deniz, D. (2006), 1950 seçimleri Demokrat Parti İzmir propagandası (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Doğan, Y. (2023). Türkiye’de genel seçimler ve Diyarbakır’daki yansımaları (1920-1946), Atatürk Dergisi, 12(2), 54-60.
• Doğruöz, T. (2023). Cumhuriyetin on beşinci yılında Kırklareli vilayeti, Kırklareli Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Istranca Tarih Araştırmaları Dergisi, 1(2), 61-73.
• Eraslan, C. (1998). Türkiye’de çok partili siyasi hayatın kurulmasında bir dönüm noktası: 12 Temmuz (1947) Beyannamesi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 6(22), 142-157.
• Ercan, Z. (2013), Demokrat Parti ile ilgili bibliyografya çalışması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
• Erer, T. (1966). Türkiye’de parti kavgaları. Tekin.
• Ertan, M. (2019). Tek parti döneminde Dersim/Tunceli’nin mecliste temsili, Kebikeç İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 48, 337-351.
• Ertem, B. (2017). 1950 genel seçimleri sürecinde Cumhuriyet Halk Partisi ve Demokrat Parti’nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde teşkilatlanması, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19, 169-184.
• Gülen, A. (2018), Türk siyasal hayatında Nihat Erim (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• İlyas, A. (2019). 1950 Genel seçimlerine giderken Demokrat Parti’nin Diyarbakır’daki faaliyetleri, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 20-28.
• Karataş, İ. (2020). Demokrat Parti’nin Cumhuriyet Halk Partisi ile koalisyon hükümeti kurma girişimi, CTAD, 32, 552-582.
• Karataş, İ. (2021). Nihat Erim’in Demokrat Parti iktidarının bazı faaliyetlerine yönelik muhalefeti (1950-1954), History Studies, 13(3), 901-926.
• Kırkpınar, L. (2000). Demokrat Parti ve muhalefet stratejisi, Çağdaş Türkiye Araştırmaları Dergisi, 10, 86-98.
• Menekşe, A.N. (2000), Türk basınında 1946-1950 dönemi Demokrat Parti’nin demokrasi konusundaki muhalefeti (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Nergiz, B. (2020). Türkiye’de çok partili döneme geçiş sonrası Doğu’da genel seçimler ve milletvekillerinin demografik özellikleri (1945-1960), Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 473-501.
• Olgun, K. (2011). Türkiye’de Cumhuriyetin ilanından 1950’ye genel seçim uygulamaları, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 27(79), 1-36.
• Öztürkci, A. (2019), Demokrat Parti’de parti içi muhalefet (1946-1950) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
• Sertel, S. (2017). Çok partili dönemde senato ve parlamentoya seçilen Tunceli temsilcileri (1946-1973), Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10), 90-125.
• Şahin, E.; BİLAL T. (2015). Demokrat Parti’nin kuruluş süreci ve DP-CHP siyasi mücadelesi (1945-1947), Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, 1(2), 31-69.
• Şeyhanlıoğlu, H. (2012). 12 Temmuz Beyannamesi’nin siyasal etkileri ve önemi siyasal hayatımızda çatışma çözümüne bir başarı örneği, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 77-100.
• Timur, T. (1991). Türkiye’de çok partili hayata geçiş. İletişim.
• Toker, M. (1970). Tek partiden çok partiye, Milliyet.
• Toker, M. (1990). Demokrasimizin İsmet paşalı yılları (1944-1973): tek partiden çok partiye (1944-1950). Bilgi.
• Tunçay, M. vd. (1995). Türkiye tarihi 4, çağdaş Türkiye 1908-1980. C 4, Cem.
• Turp, M. (2018). Türkiye’nin demokratikleşme sürecinde bir mihenk taşı: basında 1950 seçimleri, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 18(37), 677-714.
• Tüzün, S. (1998), İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türk iç politikasında dış Türkler meselesi (1939-1945) (Yayımlanmış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Ankara.
• Ünal, H. O. (1994). Türkiye’de demokrasinin doğuşu tek parti yönetiminden çok parti yönetimine geçiş süreci. Milliyet.
• Yavuz, E. (2020). Cumhuriyet dönemi Erzincan basını ve basın siyaset ilişkisi (1960’a Kadar), Erzincan Tarihi, Editörler: Erdem Yavuz; Yusuf Ziya Keskin, 5, 189-211.
• Yavuz, E. (2020). Erzincan’da çok partili süreçte partiler arası mücadele (1946-1960), Erzincan Tarihi, Editörler: Erdem Yavuz; Yusuf Ziya Keskin, 5, 229-247.
• Yavuz, E. (2020). Erzincan’da üç seçim 1950-1954-1957 genel seçimleri, Erzincan Tarihi, Editörler: Erdem Yavuz; Yusuf Ziya Keskin, 5, 248-273.
• Yeşil, A. (1988). Türkiye’de çok partili hayata geçiş. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Yılmaz, Y. (2019), Kayseri’de parlamento seçimleri ve siyaset (1877-1943) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
• Yiğit, A.Ş. (2024). 1927 nüfus sayımına göre Kırklareli’nin demografik yapısı, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6(12), 701-714.