{-(V)r} Biçim Biriminin Yeşilova (Burdur) Ağzındaki Ses Yapısı ve Eylemlerle Kullanımı Üzerinde İstatistiksel Bir İnceleme

Öz

Türk dilinin ilk dönemlerden itibaren temel işlevleri geniş zaman işaretleyicisi ve geniş zaman ortacı olan {-(V)r} biçim birimi, dilin tarihî gelişim süreci içerisinde temel işlevlerinden sıyrılarak yeni sözcük türetme, çeşitli dil bilgisi yapılarının oluşumunda yer alma gibi farklı işlevler de kazanmıştır. Makalenin amacı, {-(V)r} biçim biriminin Yeşilova ağzındaki ses yapısının ve eylemlerle kullanımının ölçünlü Türkiye Türkçesiyle karşılaştırılarak farklılıkların istatistiksel olarak ortaya konulmasıdır. Malzeme, Yeşilova’ya bağlı 6 mahalle ve 36 köyden derlenip yazıya geçirilen 85 metnin verilerine dayanmaktadır. Yeşilova ağzında {-(V)r} biçim biriminin ses yapısının erime başta olmak üzere hece tekleşmesi, /r/ ünsüzünün düşme eğilimi, /y/ < /r/ değişmesi, büzülme, ünsüz benzeşmesi; ünlü kısalması, ünlü uzaması, ünlü düşmesi gibi ses olaylarına bağlı olarak %53 oranında yazı dilinden farklı olduğu görülmüştür. {-(V)r} biçim biriminin eylemlerle kullanımı, büyük oranda ölçünlü Türkiye Türkçesiyle aynı olmakla birlikte ünsüzle biten bazı eylemlerde farklılıklar tespit edilmiştir. Bu tür eylemlerden tek heceli olan “al-, bil-, gel- ol-, dur-, gör-, sür-, var-, ver-, vur-, yat-, yaz-“ eylemleriyle çok heceli olan “arıt-, bindir-, bulun-, dağıt-, dokun-, doldur-, geber-, getir-, gidebil-, giyin-, güven-, götür-, karıştır-, kaynat-, kırıl-, kıvır-, kurut-, kuşan-, nazlan-, oynaş-, sarıl-, pişir-, yedir-, yıkıl-, yoğur-, yüklen-“ eylemlerinin bazı alt ağız bölgelerinde yazı dilinden farklı bir değişken biçim birimiyle kullanıldığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• geniş zaman
• biçim birimi
• Yeşilova ağzı
• ses bilgisi
• biçim bilgisi.

A Statistical Analysis on the Phonetic Structure and Verbal Use of the {-(V)r} Morpheme in the Yeşilova (Burdur) Dialect

Öz

The morpheme {-(V)r}, whose primary functions have been the aorist tense marker and the aorist participle since the early periods of the Turkish language, has, over the course of the language's historical development, diverged from its primary functions and acquired other functions too, such as coining new words and participating in the formation of various grammatical structures. This study aims to compare the phonetic structure and verb usage of the {-(V)r} morpheme in the Yeşilova dialect with that of standard Turkish and to statistically demonstrate the differences. The material is based on data from 85 texts compiled and transcribed from six neighbourhoods and 36 villages in Yeşilova. It has been observed that the phonetic structure of the {-(V)r} morpheme in the Yeşilova dialect differs by 53% from that of the written language due to phonetic phenomena such as fusion, haplology, the tendency for the consonant /r/ to drop, the change from /y/ to /r/, contraction, consonant assimilation, vowel shortening, vowel lengthening and vowel dropping. While the use of the morpheme {-(V)r} with verbs is largely the same as in standard Turkish, differences have been identified in some verbs that end in consonants. Among these verbs, the monosyllabic verbs "al-, bil-, gel- ol-; dur-, gör-, sür-, var-, ver-, vur-, yat-, yaz-" and the polysyllabic verbs “arıt-, bindir-, bulun-, dağıt-, dokun-, doldur-, geber-, getir-, gidebil-, giyin-, güven-, götür-, karıştır-, kaynat-, kırıl-, kıvır-, kurut-, kuşan-, nazlan-, oynaş-, sarıl-, pişir-, yedir-, yıkıl-, yoğur-, yüklen-“ have been found to be used with a different allomorph than in the written language in some sub-dialect regions.

Anahtar Kelimeler

• aorist
• morpheme
• Yeşilova dialect
• phonology
• morphology.

Kaynakça

1. Akar, A. (2001). Muğla ve yöresi ağızlarında şimdiki zaman biçimleri. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (4), 0-0.
2. Akar, A. (2013). Muğla ve yöresi ağızları: gramer-metin-sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
3. Akbulut, S. (2005). Eski Uygur Türkçesi metinlerinde geniş zaman ekinin kullanımı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa.
4. Banguoğlu, T. (2004). Türkçenin grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
5. Bayraktar, N. (2018). Türkçede fiilimsiler. Ankara: Türk Dil Kurumu.
6. Boz, E. (2001). Ünsüz düşme ve kaybolmalarında terim ve tasnif sorunu. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 2001/II(600), 856-864.
7. Boz, E. (2013). Türkiye Türkçesi biçimsel ve anlamsal işlevli biçimbilgisi. Ankara: Gazi Kitabevi.
8. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. İstanbul: Türk Dil Kurumu.

9. Çürük, Y. ve Erkınay Tamtamış, H. K. (2022). Türkiye Türkçesinde geniş zaman ekinin kuralsızlığı üzerine. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(2), 1142-1163.
10. Demir, N. (1996). Güney Batı Anadolu ağızlarında kullanılan şimdiki zaman eki -ik gelir. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, (7), 136-148.
11. Demirci, M. ve Kırmıt, D. (2016). Tarihi Türk lehçelerinde ve Türkiye Türkçesinde geniş zaman üzerine bir inceleme. Route Educational and Social Science Journal, 3(3), 51-86.
12. Develi, H. (2003). Osmanlı Türkçesi kılavuzu-1. İstanbul: Bilimevi.
13. Dinar, T. (2023). {-(I)p dur-} yapısı üzerine tespitler (Güneybatı Anadolu ağızları örneğinde). Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (60), 258-268.
14. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
15. Ercilasun, A. B. (1999). Ağız araştırmalarında kullanılacak transkripsiyon işaretleri, Ağız Araştırmaları Bilgi Şöleni içinde (s. 43-61), Ankara: Türk Dil Kurumu.
16. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi. Ankara: Akçağ.
17. Ercilasun, A. B. (2014). Geniş zaman ekine dair bazı düşünceler. E. Arıkoğlu (Yay. Haz.) Makaleler: Dil-Destan-Tarih-Edebiyat içinde (s. 359-363), Ankara: Akçağ.
18. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic. Leiden-Boston: Brill.
19. Ergin, M. (1984). Türk dil bilgisi. İstanbul: Boğaziçi.
20. Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin grameri. M. Akalın (Çev.) Ankara: Türk Dil Kurumu.
21. Gencan, T. N. (1974). Geniş zaman kipi. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, XXIX(268), 325-330.
22. Gökçe, F. (2013). Gramerleşme teorisi ve Türkçe fiil birleşmeleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
23. Gülsevin, G. (2000). Türkiye Türkçesindeki zaman ve kip çekimlerinde birleşik yapılar üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1997, 215-224.
24. Gülsevin, G. (2001). Türkiye Türkçesinde birleşik zarf-fiiller. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 125-144.
25. Gülsevin, G. (2007). Eski Anadolu Türkçesinde ekler. Ankara: Türk Dil Kurumu.
26. Günay, N. (2014). Türkçe’de -(A/I)r biçimbiriminin kiplik anlam alanları, International Journal of Language Academy, 2(4), 529-545.
27. Gündüz Önal, A. (2022). Akdeniz Bölgesi’ndeki köy adlarında Oğuz boylarının izleri: ses, şekil ve köken bilgisi bakımından inceleme. İstanbul: Hiperyayın.
28. Hacıeminoğlu, N. (1992). Türk dilinde edatlar. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı.
29. Halaçoğlu, Y. (2009). Anadolu’da aşiretler, cemaatler, oymaklar (1453-1650). Ankara: Türk Tarih Kurumu. İsimsiz (2012). Yeşilova. İzmir: ATAJ Anadolu Tanıtım Ajansı.
30. Kara, M. (2005). Türkmen Türkçesi grameri. Ankara: Gazi Kitabevi.
31. Kara, S. (2016). Türkiye Türkçesinde zaman eklerinin kipsel ve zamansal yönden değerlendirilmesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(46), 110-117.
32. Karahan, L. (2011). Görülen geçmiş zaman eki “-dı/-di”nin tarz ve bağlama fonksiyonuna dair. E. Arıkoğlu ve D. Ergönenç Akbaba (Yay. Haz.) Türk Dili Üzerine İncelemeler içinde (s. 186-191), Ankara: Akçağ.
33. Karahan, L. (2014). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması. Ankara: Türk Dil Kurumu.
34. Kartallıoğlu, Y. (2011). Klasik Osmanlı Türkçesinde eklerin ses düzeni (16, 17 ve 18. yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu.
35. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri: şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
36. Korkmaz, Z. (2011). Türkçede eklerin kullanılış şekilleri ve ek kalıplaşması olayları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
37. Kuzucu, H. (t.y.). Burdur tarihi geçmişi üzerine. Burdur Tarih ve Kültür Araştırmaları. 22 Temmuz 2025 tarihinde http://www.burdurtarihi.com/burdurtarihigecmisiuzerine.htm adresinden edinilmiştir.
38. Musaoğlu, M., Kirişçioğlu F. ve Krainiuchenko, E. V. (2018). Türkiye Türkçesinde analitik fiil şekilleri-I. Dil Araştırmaları, (23), 57-77.
39. Özçelik, S. (2001). Türkçede geniş zaman ekine dair bazı tespitler. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 2001/II(598), 410-411.
40. Özışık, S. (2007). Muğla ili ağızlarının Türkmen Türkçesi ağızlarıyla karşılaştırılması (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
41. Paçacıoğlu, B. (2006). VIII.-XVI. yüzyıllar arasında Türkçenin söz dağarcığı. Ankara: Bizim Büro.
42. Sarı, S. (2008). XV-XVI. yüzyıllarda Menteşe, Hamid ve Teke sancağı yörükleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
43. Sebzecioğlu, T. (2016). Türkçe dilbilgisi. İstanbul: Kesit.
44. Sümer, F. (1972). Oğuzlar (Türkmenler): tarihleri - boy teşkilâtı - destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi.
45. Şahin, S. (2012). Türkmen Türkçesinde tasvir fiilleri ve tasvir fiillerinde kullanılan yardımcı fiiller. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(1), 177-190.
46. Şen, M. ve Erbay, A. (2019). Burdur ili Çavdır yöresi ağzında şimdiki zaman değişkesi (-bā / -bō). M. Aça (Ed.) Uluslararası Toplum ve Kültür Araştırmaları Sempozyumu (Tam Metin Bildiriler Kitabı) içinde (s. 183-193), 3-5 Ekim 2019 (Balıkesir), Çanakkale: Toplum ve Kültür Araştırmaları Derneği.
47. Tekin, T. (2022). Orhon Türkçesi grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
48. Tok, T. (2002). Denizli ili güney ve güneybatı bölgesi ağızları (Yayımlanmamış doktora tezi). Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
49. Tuna, O. N. (1986). Türk dilbilgisi (fonetik ve morfoloji). İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Bölümü Ders Notları: 3, Malatya.
50. Türk Dil Kurumu (2009). Türkiye’de halk ağzından Derleme Sözlüğü (6 cilt). Ankara: Türk Dil Kurumu.
51. Türkay, C. (2012). Başbakanlık Arşivi belgelerine göre Osmanlı İmparatorluğu’nda oymak aşiret ve cemaatlar. İstanbul: İşaret.
52. Uzun, N. E. (2004). Dünya dillerinden örnekleriyle dilbilgisinin temel kavramları Türkçe üzerine tartışmalar. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 39.
53. Üzüm, M. (2018). Zaman, görünüş ve kiplik ilişkisine genel bir bakış. Turkic Linguistics and Philology, 1(1), 53-66.
54. Yıldız, O. (2021). Isparta merkez ilçe ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
55. Yıldız, O. ve Yalkın, A. O. (2021). Tarihî Türk lehçeleriyle karşılaştırmalı Eski Anadolu Türkçesi. Ankara: Akça