Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında İran Kazak Tugayı’nın Faaliyetleri (1879-1917)

Yıl 2025, Sayı: 64, 357 - 388, 31.12.2025

Gülay Karadağ Çınar

https://doi.org/10.35237/suitder.1754064

Öz

1879-1925 yılları arasında Kaçar Şahının emrinde görevlendirilen İran Kazak Tugayı düzenli ordu teşkilatının İran’daki en önemli temsilcisidir. Bu birlik Çarlık Rus ordusunun önemli silah gücü olan Rus Kazak Tugayı örneğinde ve Rus hükümetinin desteğiyle kurulmuştur. Nasırüddin Şah birliğin teşekkülünü ülkede bir süredir devam eden ordu reformları kapsamında planlamıştır. Kısa zamanda devletin öncelikli birliği haline gelmiş ve iç muhalefete karşı şahlık rejiminin yegâne savunucusu olmuştur. İran Kazak Tugayı’nın bu tercihinde tugaydan sorumlu albay ve eğitici subayların Ruslardan oluşmasının etkisi büyüktür. Zira Rusya İran’daki çıkarları uğruna muhalefete ve meşrutiyet sistemine karşı daima şahın yanında yer almıştır. Osmanlı arşiv kayıtlarında İran Kazak askerlerinin iki ülkenin sınırlarında görev yaptıklarını, Rusya’nın İran’daki askeri operasyonlarına dâhil olduklarını ve iltica hadiselerinde adlarının geçtiğini görmekteyiz. Bu içerikte evraklar en erken 1903 yılına ait olup 1917 yılına kadar devamlılık göstermiştir. Ayrıca İran Kazak Tugayı ile ilgili gelişmeler genellikle Osmanlı’nın Tahran sefiri ve ilgili şehbenderlerin istihbarat çalışmaları olarak arşiv kayıtlarına yansımıştır.

Anahtar Kelimeler

İran Kazak Tugayı , Kaçarlar , Osmanlı , Rusya.

The Activities of Iranian Cossack Brigade in the Light of Ottoman Archive Documents (1879-1917)

Öz

The Iranian Cossack Brigade, which served under the Qajar Dynasty from 1879-1925 years, was the most important representative of the regular army in Iran. This military unit was established in the example of the Russian Cossack Brigade, a major weaponed power in the Tsarist Russian army. Nasiruddin Shah planned the brigade’s formation in the context of army reforms that had been going on for a while in the country. In a short time, it became the priority military union of the Qajar Dynasty and the sole defender of the Shah’s regime against the internal opposition. The fact that the colonel in charge of the union and training officers were Russian greatly impacted on this preference of the Iranian Cossack Brigade. For Tsarist Russia had always sided with the Shah to the opposition and constitutionalism system for the sake of its interests in Iran. It has been seen that Iranian Cossack soldiers worked at the borders of the two countries, took part in Russia’s military operations in İran, and their names were mentioned in asylum events in the Ottoman Documents. The documents in this content belong to the earliest 1903 and continue until 1917. Also, the developments regarding the Iranian Cossack Brigade generally were reflected in the archive records as intelligence work of the Ottoman ambassador to Tehran and the related consuls.

Anahtar Kelimeler

The Iranian Cossack Brigade , Qajars , Ottoman , Russia.

Kaynakça

• Abrahamian, E. (2014). Modern İran tarihi. (Çev. Şendil, D). İstanbul: Türkiye İş Bankası yay.
• Abdullah Mustofi. (1371). Şerh-i zendegânî men ya târîh-i ictimâʻî ve idârî devre-i Kacariyye, C.II, Tahran: İntişârât-ı Züvvâr.
• Akar, E. ve Özmenli, M. (2022). 1877-1878 Osmanlı-Rus harbi (93 harbi) sırasında Tahran Sefareti’nin faaliyetleri. Turcology Research, 74, 393-400.
• Alparslan, S. (2018). Meşrutiyet dönemi hariciye nazırlarından Asım Bey’in (Mustafa Asım Turgut) Osmanlı/Türk diplomasisindeki yeri (1908-1918). (Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). İzmir.
• Andreeva, E, (2019). Russian government action against Russian deserters in İran in the nineteenth century Russian orientalism at the state level. (Ed. Matthee, R and Andreeva, E) Russians in Iran, Diplomascy and Power in the Qajar Era and Beyond (75-94 ss.), New York: I.B. Tauris press.
• Anonim. (1326). İran ordusu tarihçesi, İstanbul: Matbaʻa-i Askeriye.
• Aslan, Ö. (2021). II. Abdulhamid dönemi Osmanlı-İran ilişkileri (1876-1909). (Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Ankara.
• Atkin, M. (1993). Cossack Brigade. Iranica Encylopedia, https://www.iranicaonline.org/articles/cossack-brigade
• Ayaydın, R. (2016). Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin İran’da cihad-ı ekber faaliyetleri, (Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). İstanbul.
• Babich, P. (2014). A Russian officer in the Persian Cossack Brigade: Vladimir Andreevich Kosagovskii. (Master of Arts, Central European University). Budapest/Hungary.
• Bademci, A. (2018). İran’da Türklerin bin yılı siyâsî ve sosyal târih, İstanbul: Yeditepe yay.
• Ballı, M. (2024). Turhan Hüsnü Paşa’nın hayatı, idari ve siyasi faaliyetleri (1846-1927). (Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Sakarya.
• Bayur, Y. H. (1991). Türk inkılabı tarihi, Cilt III/Kısım III, Ankara: TTK yay.
• Bolat, G. (2016). Muhammed Ali Şah döneminde İran’ın siyasi durumu (1907-1909). DÜSBED, 8(16), 327-350.
• Bolat, G. ve Allahverdiyev E. (2020). Albay V.P. Liakhov’un komutasında Fars Kazak Tugayı ve meşrutiyet hareketleri (Rusça kaynaklara göre). (Ed. Duran A. ve Özen, G. Ç). Tarih Sosyoloji ve Antropoloji Bağlamında İncelemeler (517-536 ss). İstanbul: Hiper yay.
• Bostan, M. H. (2023). Said Halim Paşa. DİA, 35 (557-560 ss.), (Güncelleyen Ünal, K. Y) İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı yay.
• Bozbuğa, R. (2021). İran’da Kürtler ve Kürt milliyetçiliği. İran Çalışmaları Dergisi, 7(2), 543-571.
• Büyük, S. (2013). Michal Czajkowski (Sadık Pasha) and His Cossack Cavalry Regiment, (Masters’s Thesis, İhsan Doğramacı Bilkent University Graduate School of Economics and Social Sciences). Ankara.
• Clark, J. D., (2006). Constitutionalists and Cossacks: The constitutional movement and Russian intervention in Tabriz, 1907-1911, Iranian Studies, 39(2), 199-225.
• Ekinci, A. ve Yakan İ. (2024). Göçebe Aşiretlerin Askerî Sisteme Entegrasyonu: IV. Ordu-Hamidiye Süvari Alayları İlişkisi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 10(3), 194-215.
• Ettehadieh, M. (2017). Nezâm-Al-Saltana Hosaynqoli Khan. Encyclopaedia Iranica, https://www.iranicaonline.org/articles/nezam-al-saltana-hosaynqoli
• Gulam Hüseyin Han-ı Efzalü’l-Mülk. (1453). Efzalü’t-tevârîh, (Be-Kuşeş: İttihadiye, M. ve Saʻdundiyan, S.). Tahran: Neşr-i Târîh-i İran.
• Gümüş, M. (2010). Mehmed Sadık Paşa (Michal Czajkowski)ve Osmanlı Devleti’nde Kazak Süvarî Alayı. Turkish Studies, 5(3), 1362-1375.
• Hüseyin Kulu Han. (1361). Hatırat ve esnâd-ı Hüseyin Kulu Han Nizâmü’s-Saltana-i Mâfi bâb-ı dovvom ve sovvom: esnâd, (Be-Kuşeş: Masume Nizâm Mâfi vd.,) Tahran: Neşr-i Târîh-i İran.
• Karabalık, K. (2019). Birinci Dünya Savaşı’nda Güney Azerbaycan, (Doktora Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Bolu.
• Karabalık, K. (2021). Birinci Dünya Savaşı’nda Güney Azerbaycan’ın önemi ve Tebriz’in Osmanlı birlikleri tarafından zaptı (1915). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 47, 157-173.
• Karacagil, Ö. K. (2014). I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devletinin İran’la ittifak kurma arayışları, OTAM, 36, 95-116.
• Karacan, O. (2018). Cemil Said Bey’in İran ordusuna dair askerî raporları hakkında bir değerlendirme. Birey ve Toplum, 8(16), 173-188.
• Keddie, N. and Amanat, M. (2007). Iran Under the Later Qajars, 1848-1922. (Ed. Avery, P, Hambly G. and Melville, C.). Cambridge History of Iran Volume 7 From Nadir Shah to the Islamic Republic (174-212 ss). Cambridge University Press.
• Keddie, N.R. (1999). Qajar Iran and The Rise of Reza Khan 1796-1925, Michigan: Mazda Publishers,.
• O’Donovan, E. (1882). The Merv oasis; travels and adventures east of the Caspian during the years 1879-80-81 including five months residence among the Tekkes of Merv. C. I, Londra: Smith, Elder & Co. press.
• Öğün, T. (2018). Osmanlı basınında cihad-ı ekber: İran örneği. Türkiyat Mecmuası, 28 (1), 91-114.
• Osmanlı Belgelerinde Birinci Dünya Harbi I, İstanbul 2013.
• Özgüdenli, O. G. (2012). Urmiye, DİA, 41 (179-180 ss). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı yay.
• Pavloviç, M. (1351). Brigade-i Kazak (La Brigade Russe en Perse), (Tercüme: Şehidi S. Y.) Berresîhâ-yı Târîhî, 7(6), 275-290.
• Pour, M. N. Hüsrevzade, S. & Meliki, L. (1393). Caygâh-ı polis-i Kazak der İran, Fasılnâme-i Mutâlʻât-ı Târîh-i İntizâmî, 1(1), 33-44.
• Rabi, U. ve Ter-Oganov, N. (2009). The Russian Military Mission and the Birth of the Persian Cossack Brigade: 1879-1894. Iranian Studies, 42(3), 445-463.
• Sadri, M. (2012). İran Yenileşme Hareketlerinde Osmanlı Etki ve Katkısı, (Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Ankara.
• Sarıkçıoğlu, M. (2013). Osmanlı-İran Hudut Sorunları (1847-1913), Ankara: TTK yay.
• Sarısaman, S. (2023). Osmanlı-İran İlişkileri 1914-1918, Ankara: TTK yay.
• Sohrabi, N. (2011). Constitutionalism in the Ottoman Empire and Iran, Cambridge: Cambridge University Press.
• Sonat, R. (2018). Tahran Sefiri Asım Bey’in Raporları Doğrultusunda Birinci Dünya Savaşı Sırasında İran’daki Rus Askerî Varlığı Üzerine Bir İnceleme. OMAD, 5 (13),179-191.
• Soofizadeh, A. (2017). Kaçar ve Osmanlı Devletleri Arasında Belirsiz Sınır Meseleleri. SUTAD, 42, 437-449.
• Stewart, C. E. (2024). Asya’da kılık değiştirerek yolculuk yapan bir İngiliz subayın Anadolu, İran ve Hindistan hatıraları. (Çev. Şahsi, R). İstanbul: Kronik yay.
• Ünal, F. (2007). Osmanlı Devleti’nin Son Yıllarında Güneydoğu Aşiretlerinden Milli Aşireti ve İbrahim Paşa. Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırma Dergisi, 41, 183-204.
• Ünal, F. (2008). Rusların Kürt Aşiretlerini Osmanlı Devleti’ne Karşı Kullanma Çabaları. Karadeniz Araştırmaları, 7 (17), 133-152.
• Yate, A. C. (2022). Asya’da İngiltere ve Rusya karşı karşıya Afgan sınır komisyonu ile seyahatler, (Çev. Şahsi, R). İstanbul: Selenge yay.