Therapeutic Stratification in Türkiye within the Context of the Sociology of Psychotherapy

Öz

This research aims to develop an original theoretical model that systematically examines how access to psychotherapy, therapy experience and treatment outcomes differ according to social class position. In this qualitative study designed using a phenomenological approach, semi-structured in-depth interviews were conducted with 16 psychotherapists and 14 clients. Findings obtained through thematic analysis enabled the reconceptualization of Bourdieu’s theories of habitus, capital and field within the context of psychotherapy. This framework termed the Therapeutic Stratification Model reveals a dynamic structure operating across dimensions of access stratification, experience stratification and outcome stratification. Economic capital determines access to therapy, cultural capital shapes positioning in the therapeutic process and social capital influences the social value of therapy outcomes. The concept of therapeutic habitus was developed to explain the set of predispositions, perceptions and practices toward therapy that derive from individuals’ social positions. The findings reveal that beneath the seemingly egalitarian structure of psychotherapy lie systematic mechanisms that reproduce and legitimize social inequalities. This study offers a unique conceptual contribution to the literature on health inequalities, deciphering the sociological consequences of the marketization of mental health services.

Anahtar Kelimeler

• Therapeutic Stratification
• Bourdieu
• Habitus
• Cultural Capital
• Health Inequalities
• Sociology of Psychotherapy

Psikoterapi Sosyolojisi Bağlamında Türkiye’de Terapötik Tabakalaşma

Öz

Bu araştırma psikoterapiye erişim, terapi deneyimi ve tedavi sonuçlarının sosyal sınıf konumuna göre sistematik olarak nasıl farklılaştığını inceleyen özgün bir teorik model geliştirmeyi amaçlamaktadır. Fenomenolojik yaklaşımla tasarlanan nitel araştırmada 16 psikoterapist ve 14 danışan ile yarı yapılandırılmış derinlemesinde görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Tematik analiz yöntemiyle elde edilen bulgular Bourdieu’nun habitus, sermaye ve alan teorilerinin psikoterapi bağlamında yeniden kavramsallaştırılmasına olanak sağlamıştır. Terapötik Tabakalaşma Modeli olarak adlandırılan bu çerçeve erişim tabakalaşması, deneyim tabakalaşması ve sonuç tabakalaşması boyutlarında işleyen dinamik bir yapıyı ortaya koymaktadır. Ekonomik sermaye terapiye erişimi belirlerken kültürel sermaye terapi sürecindeki konumlanışı şekillendirmekte ve sosyal sermaye terapi sonuçlarının toplumsal değerini etkilemektedir. Terapötik habitus kavramı bireylerin sosyal konumlarından türeyen terapiye yönelik yatkınlıklar, algılar ve pratikler bütününü açıklamak için geliştirilmiştir. Bulgular psikoterapinin görünürdeki eşitlikçi yapısının altında toplumsal eşitsizlikleri yeniden üreten ve meşrulaştıran sistematik mekanizmaların var olduğunu göstermektedir. Bu çalışma sağlık eşitsizlikleri literatürüne özgün bir kavramsal katkı sunarak ruh sağlığı hizmetlerinin piyasalaşmasının sosyolojik sonuçlarını deşifre etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Terapötik Tabakalaşma
• Bourdieu
• Habitus
• Kültürel Sermaye
• Sağlık Eşitsizlikleri
• Psikoterapi Sosyolojisi

Etik Beyan

Bu çalışma Ali Eren Demir tarafından Mardin Artuklu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalında hazırlanan "Terapi Sosyolojisi: Toplumsal Etkileşimler ve Sosyal Dinamikler" başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Teşekkür

Değerli danışmanım Prof. Dr. İbrahim Yücedağ'a akademik birikimini cömertçe paylaştığı için ve bu çalışmanın her aşamasında gösterdiği sabır ile rehberlik için teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

1. Adler, Adler, N. E., ve Snibbe, A. C. (2003). The role of psychosocial processes in explaining the gradient between socioeconomic status and health. Current Directions in Psychological Science, 12(4), 119-123. [https://doi.org/10.1111/1467-8721.01245](https://doi.org/10.1111/1467-8721.01245).
2. Ahmed, S. (2016). Mutluluk Vaadi (D. Mayadağ, Çev.). Sel Yayıncılık.
3. Altındağ, Ö., ve Yıldız, A. (2020). Türkiye'de sağlık politikalarının dönüşümü. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 157–184. [https://doi.org/10.20493/birtop.742637](https://doi.org/10.20493/birtop.742637).
4. Alvarez-Jimenez, M., Alcazar-Corcoles, M. A., González-Blanch, C., Bendall, S., McGorry, P. D., ve Gleeson, J. F. (2014). Online, social media and mobile technologies for psychosis treatment: A systematic review on novel user-led interventions. Schizophrenia Research, 156(1), 96-106. [https://doi.org/10.1016/j.schres.2014.03.021](https://doi.org/10.1016/j.schres.2014.03.021).
5. Appio, L., Chambers, D., ve Mao, S. (2013). Listening to the voices of the poor and disrupting the silence about class issues in psychotherapy. Journal of Clinical Psychology, 69(2), 152-161. [https://doi.org/10.1002/jclp.21954](https://doi.org/10.1002/jclp.21954)
6. Bakacak, A. G., ve Boyacıoğlu, A. Ö. (2012). Bireylerin akıl/ruh sağlığı tanımlamalarına ilişkin nitel bir araştırma. Sosyoloji Dergisi, 27, 1-15. [https://izlik.org/JA37JR97FW](https://izlik.org/JA37JR97FW).
7. Barnett, P., Oshinowo, I., Cooper, C., Taylor, C., Smith, S., ve Pilling, S. (2023). The association between social class and the impact of treatment for mental health problems: A systematic review and narrative synthesis. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 58(4), 581-603. [https://doi.org/10.1007/s00127-022-02378-9](https://doi.org/10.1007/s00127-022-02378-9).
8. Başterzi, A. D. (2017). Mülteci, sığınmacı ve göçmen kadınların ruh sağlığı. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 9(4), 379-387. [https://doi.org/10.18863/pgy.280392](https://doi.org/10.18863/pgy.280392).

9. Bedi, R. P. (2018). Racial, ethnic, cultural, and national disparities in counseling and psychotherapy outcome are inevitable but eliminating global mental health disparities with indigenous healing is not. Archives of Scientific Psychology, 6(1), 96–104. [https://doi.org/10.1037/arc0000047](https://doi.org/10.1037/arc0000047).
10. Bilir, M. K. (2018). Türkiye'de ruh sağlığı politikası reformu: Kullanıcı grubu perspektifler [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
11. Bourdieu, P. (2015). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. U. Tanrıöver, Çev.). Hil Yayınları.
12. Bourdieu, P. (2021). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleştirisi (D. Fırat ve G. Berkkurt, Çev.). Nika Yayınevi.
13. Burkitt, I. (2012). Emotional reflexivity: Feeling, emotion and imagination in reflexive dialogues. Sociology, 46(3), 458-472. [https://doi.org/10.1177/0038038511422587](https://doi.org/10.1177/0038038511422587).
14. Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri (S. B. Demir ve M. Bütün, Çev.). Siyasal Kitabevi.
15. Davies, W. (2018). Mutluluk endüstrisi (M. Çavdar, Çev.). Sel Yayıncılık.
16. Delgadillo, J. (2018). Worlds apart: Social inequalities and psychological care. Counselling and Psychotherapy Research, 18(2), 111-113. [https://doi.org/10.1002/capr.12168](https://doi.org/10.1002/capr.12168)
17. Esposito, L., ve Perez, F. M. (2014). Neoliberalism and the commodification of mental health. Humanity & Society, 38(4), 414-442. [https://doi.org/10.1177/0160597614544958](https://doi.org/10.1177/0160597614544958).
18. Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı ve S. N. Ağırnaslı, Çev.). Heretik Yayıncılık.
19. Goffman, E. (2016). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları.
20. Güven, S. (2015). Türkiye'de sağlık sosyolojisi çalışmaları. İstanbul University Journal of Sociology, 3(29), 127-164. [https://doi.org/10.16917/sd.20344](https://doi.org/10.16917/sd.20344).
21. Han, B.-C. (2020). Psikopolitika: Neoliberalizm ve yeni iktidar teknikleri (H. Barışcan, Çev.). Metis Yayınları.
22. Hart, J. T. (1971). The inverse care law. The Lancet, 297(7696), 405-412. [https://doi.org/10.1016/S0140-6736(71)92410-X](https://doi.org/10.1016/S0140-6736(71)92410-X).
23. Houston, S. (2002). Reflecting on habitus, field and capital. Journal of Social Work, 2(2), 149-167. [https://doi.org/10.1177/146801730200200203](https://doi.org/10.1177/146801730200200203).
24. Illouz, E. (2024). Modern ruhu kurtarmak: Terapi, duygular ve kişisel gelişim kültürü (K. Gülen, Çev.). Fol Kitap.
25. Illouz, E., ve Cabanas, E. (2023). Mutlu yurttaş imalatı: Mutluluk endüstrisi hayatımızı nasıl kontrol ediyor? (T. Göbekçin, Çev.). İletişim Yayınları.
26. Karadağ, G., ve Mermer, G. (2020). Dezavantajlı gruplar olarak işsizlerin/yoksulların ruh sağlığının korunması. Türkiye Klinikleri Psikiyatri Hemşireliği - Özel Konular, 6(1), 56-60.
27. Kayacan, P. A., ve Kılıç, B. (2023). Türkiye'de toplum ruh sağlığı hizmetleri: Kalitatif bir çalışma. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 1(1), 56-64. [https://doi.org/10.5281/zenodo.10433375](https://doi.org/10.5281/zenodo.10433375).
28. Kugelmass, H. (2016). "Sorry, I'm not accepting new patients": An audit study of access to mental health care. Journal of Health and Social Behavior, 57(2), 168-183. [https://doi.org/10.1177/0022146516647098](https://doi.org/10.1177/0022146516647098).
29. LaMarre, A., Smoliak, O., Cool, C., Kinavey, H., ve Hardt, L. (2019). The normal, improving, and productive self: Unpacking neoliberal governmentality in therapeutic interactions. Journal of Constructivist Psychology, 32(3), 236-253. [https://doi.org/10.1080/10720537.2018.1477080](https://doi.org/10.1080/10720537.2018.1477080).
30. Link, B. G., Phelan, J. C., Bresnahan, M., Stueve, A., ve Pescosolido, B. A. (1999). Public conceptions of mental illness: Labels, causes, dangerousness, and social distance. American Journal of Public Health, 89(9), 1328-1333. [https://doi.org/10.2105/ajph.89.9.1328](https://doi.org/10.2105/ajph.89.9.1328).
31. Lupton, D. (1997). Consumerism, reflexivity and the medical encounter. Social Science & Medicine, 45(3), 373–381. [https://doi.org/10.1016/S0277-9536(96)00353-X](https://doi.org/10.1016/S0277-9536(96)00353-X).
32. Marmot, M., ve Bell, R. (2012). Fair society, healthy lives. Public Health, 126(S1), S4–S10. [https://doi.org/10.1016/j.puhe.2012.05.014](https://doi.org/10.1016/j.puhe.2012.05.014).
33. Mercer, S. W., ve Watt, G. C. M. (2007). The inverse care law: Clinical primary care encounters in deprived and affluent areas of Scotland. The Annals of Family Medicine, 5(6), 503-510. [https://doi.org/10.1370/afm.778](https://doi.org/10.1370/afm.778).
34. Morrall, P. (2008). The trouble with therapy: Sociology and psychotherapy. McGraw Hill Open University Press.
35. Pilgrim, D. (2019). Critical realism for psychologists. Routledge. [https://doi.org/10.4324/9780429274497](https://doi.org/10.4324/9780429274497)
36. Pilgrim, D., ve Rogers, A. (2005). The troubled relationship between psychiatry and sociology. The International Journal of Social Psychiatry, 51(3), 228-241. [https://doi.org/10.1177/0020764005056987](https://doi.org/10.1177/0020764005056987).
37. Reay, D. (2005). Beyond consciousness?: The psychic landscape of social class. Sociology, 39(5), 911-928. [https://doi.org/10.1177/0038038505058372](https://doi.org/10.1177/0038038505058372).
38. Rogers, A., ve Pilgrim, D. (2021). A sociology of mental health and illness (6. baskı). Open University Press, McGraw Hill.
39. Rose, N. (2018). Our psychiatric future. Polity.
40. Rose, N. (2024). Yaşamın politikası: 21. yüzyılda biyomedikal, iktidar ve öznellik (A. E. Pilgir, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
41. Scambler, G. (2009). Health-related stigma. Sociology of Health & Illness, 31(3), 441-455. [https://doi.org/10.1111/j.1467-9566.2009.01161.x](https://doi.org/10.1111/j.1467-9566.2009.01161.x).
42. Schütz, A. (2018). Fenomenoloji ve toplumsal ilişkiler (A. Akan ve Ş. Kesikoğlu, Çev.). Heretik Yayıncılık.
43. Skeggs, B. (2002). Formations of class and gender: Becoming respectable. SAGE Publications. [https://doi.org/10.4135/9781446217597](https://doi.org/10.4135/9781446217597).
44. Standing, G. (2022). Prekarya: Yeni tehlikeli sınıf (E. Bulut, Çev.). İletişim Yayınları.
45. Veenstra, G. (2007). Social space, social class and Bourdieu: Health inequalities in British Columbia, Canada. Health & Place, 13(1), 14-31. [https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2005.09.011](https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2005.09.011).
46. Watt, G. (2018). The inverse care law revisited: A continuing blot on the record of the National Health Service. British Journal of General Practice, 68(677), 562-563. [https://doi.org/10.3399/bjgp18X699893](https://doi.org/10.3399/bjgp18X699893).
47. Wiegmann, W. (2017). Habitus, symbolic violence, and reflexivity: Applying Bourdieu's theories to social work. The Journal of Sociology & Social Welfare, 44(4), 95-116. [https://doi.org/10.15453/0191-5096.3815](https://doi.org/10.15453/0191-5096.3815).
48. Williams, S. J. (1995). Theorising class, health and lifestyles: Can Bourdieu help us? Sociology of Health & Illness, 17(5), 577-604. [https://doi.org/10.1111/1467-9566.ep10932093](https://doi.org/10.1111/1467-9566.ep10932093).
49. Zeira, A. (2022). Mental health challenges related to neoliberal capitalism in the United States. Community Mental Health Journal, 58(2), 205–212. [https://doi.org/10.1007/s10597-021-00840-7](https://doi.org/10.1007/s10597-021-00840-7).